m.}^,
1^'/' -^^i^' ■.•:■•;-■/■-./■' . •'■. ■' . ■■:,:. f6»^-
■'^
■*% •.*^*.
K?^E DUM PARTICULAE
APUD
PRISCOS SCEIPTORES LATINOS
-v^^yr^m'':
■*%*■
usu
DISSERTATIO INAUGURALIS
QUAM
AD SUMMOS IN PHILOSOPHIA HONORES
AB AMPLISSIMO
PHILOSOPHORUM ORDINE LIPSIENSI
EITE mrETRANDOS
SCRIPSIT
GEORGIUS MOREY RICHARDSON.
UASSACHUSETTENSIS.
LIPSIAE
TYPIS B. G. TEUBNERI
MDCCCLXXXVI.
'■■"Ji^
•■ ■■ ■■ixt
.-«L^".;i:;j
ri>: ►.vr^''.v
:.i ■•^'i>;.. j:te,„':. ■ j:»..;.
PRAEFATIO.
Scriptores qiii opusculo materiam praebeant usque ad tempora
Ciceroniana cum inscriptionibus omnes versavi, neque Varronem,
Lucretium, Catullum, Sallustium, qui antiquitatem plus minus
redoleant, omittendos putavi. Sed prius de particulae etymologia
pauca dicenda.
Qua in re, ut opus est aleae plenum, ea tantum profero de
quibus inter viros doctos satis constat.
Primum quidem dubitari non potest, quin 'dum' particulae radix
subsit pronominalis demonstrativa^). Qua ex radice, sive eam *da'
sive cum Ribbeckio *d' tantum vocare lubet, pronomen oriundum
demonstrativum olim sine dubio in lingua* Latina usurpabatur. Sed
praeter reliquias admodum paucas plane interiit, quarum tamen in
numero particula nostra reponenda est.
Est igitur 'dum' casus aliquis huius pronominis ruinae superstes,
vel, ut cum grammaticis recentioribus loquar, *ein erstarrter Casus'.
Qui tamen sit casus, dicere non habeo. Nam ne cum Brealio^) et
Schmalzio^) accusativum singularem neutrius generis eum esse putem,
hoc praesertim dissuadet, quod in his pronominibus *d' littera huius
casus clausula esse solet, cui quamquam 'm' ia ^ipsum' et V in
1) Cf. Ribbeck. Beitrage z. Lehre v. d. Lat. Partikeln, p. 4; H. Weber.
Zeitschrift f. d. Gymnasialwesen XIX (1865), p. 42; Br^al. Le theme pronominal
'da', Mem. de la soc. de Linguist. I, p. 193 sqq.
2) Ibid., p. 196.
3) Handb. d. klass. Alterthumswiss. II, p. 346.
f. ■ *-'„T-;.'.J.i.-'---^.-.l-.T-i;->:;-v«^^;'...-i>-W--,'' ■_'■ . -- -
^ j:. • •■ -.■'^.■-»'j,...v:i/.\-.
-.■••■'■
— 4 —
'roffovtov' repugnant, nihil in voce cum pronominum, ut ita dicam,
primordiis sine dubio nata ad iudicium conferre possunt. Itaque
sub iudice lis est, quod tamen quaesiionis nostrae exiguum afferet
detrimentum, cum ia exemplis proximo in capite ^rofeTendis pristina
vis particulae demonstrativa omnino perspicua sit.
Eandem radicem, ut voces Latinas cognatas breviter enumerem,
respicit vocula *-do', quam cum Ribbeckio pro ablativo habeo, in
(-)
verbis 'quan-do', *aliquan-do', *endo'^) (*in-du'), 'do-nec'*).
Praeterea ex hac radice provenit syllaba *-dam' in verbis
'qui-dam' et 'quon-dam' et '-dem' quod in 'i-dem', 'tan-dem', 'qui-
dem' inest. Hanc radicem etiam respicit *de'^) locativum, quod'
adverbium, praepositio, suffixum occurrit.
Subest denique compluribus suffixis nominalibus quae excussit
Corssenus (Krit. Beitr. , p. 97 sqq.), quamquam ea aliter orta esse
putat. Omnino quae de universa origine vocularum 'dum', '-do',
'-dam', '-dem', '-de' protulit idem vir doctus (Ausspr. II, p. 283;' Krit.
Beitr., pp. 82, 497; Krit. Nachtr., p. 154), qui eas ex radice 'div'
oriundas esse vult, cum Ribbeckio, Brealio, Webero reicienda putavi.
Transeo ad Graecos. Hic occurrit radix nostra in coniunctione
Ss, cuius vis demonstrativa in verbis ode, i]d£, T6Se et aliis eminet.
Comparare licet enclitieum di in TuvrrjvSt, xovtoSC. Nec aliter Ss
cum accusativis quasi praepositio usurpatur velut in ovds dd^ovds,
otnaSs. Non enim ^et hac vocula accusativus, qua distinguitur a
reliquis sententiae verbis atque perspicuus redditur.
Trahunt ab eadem radice originem, ut opinatur Brealius, genitivi
8sv-rs et 8sv-qo et instrumentalis diq. Exstat sine dubio locativus
in -8oi in ^v-8oi.
1) Cf. Glossae nominum ed. G. Loewe, p. 186, Prodromus, pp. 100. 344.
2) Cf. Ribbeck. 1. c, p. 49; Br^al. 1. c, p. 200; Schneider. De coniunct.
donec origine e. q. s. (Programm d. Gymnasiums zu Gleiwitz v. Jalire 1866),
p. 2, qui tamen '-do' dativum esse putat; G. Groeber. Archiv. f Lat. Lexico-
graphie e. q. s. II 1, p. 103 sqq.
3) Cf. Ribbeck. 1. c, p. 4; Corssen. Krit. Beitr., p. 600: 'Einen schlagen-
den Beweis dafiir, dass 'dum' desselben Ursprungs ist wie '-dem', '-de' bietet
das Oskische; wo ein enklitisches '-du' fur '-dum' erscheint genau mit derBe-
deutung von '-dem' in 'is-i-du-', Lat. 'i-dem', 'iussu' fur * 'ius-du', Lat. 'ii-dem".
.J.:kV,-
, rn ^y. ::lirt;JjA,,v iai'--^*.-.
sr^vv,*^:.
— 5 —
Restat syllaba -dov in iv-dov, quam idem esse ac 'dum' vel
*dom' confidenter affirmo. Praebet sane hic -8ov significationem localem,
'dum' autem semper temporalem. Sed consentiunt viri docti, notiones
temporales ex localibus omnino esse ortas, qua in re proferenda sunt
quae dixit H. Weber. (1. c, p. 39): 'So wenig es nun bisher noch ge-
lungen ist, bis zu der ursprimglichen Bedeutimg der Pronominal-
stamme vorzudringen, so ist doch gerade ihr charakterisches Kenn-
zeichen, dass sie deutenden Inhalt haben. Demnach sind sie in
einer urspriinglicheren Bedeutung, als wie wir Pronomina zu ge-
brauchen pflegen, lokaler^) Bedeutung' e. q. s. . Itaque 'dum' quoque
particulam 'antiquissimis temporibus' localem habuisse significationem,
concludere liceat. Quemnam vejw casum -Sov praebeat, ut in *dum'
quaerere destiti.
Omnino invenitur haec radix demoustrativa in unaquaque lingua
Indo-Germanica. Ne tamen formas enumerando longus sim, satis erit
Brealium^), Fickium^) Curtium^) auctores citare.
His praemissis, ad ipsos particulae usus et primum quidem ad
usum adverbialem pergamus.
1) Cf. Woelfflin. Sitzungsber. d. phil. philol. u. hist. Classe d. K. B.
Acad. d. Wiss., 1882, fasc. III, p. 458; Draeger. Hist. Synt. d. Lat. Spr. II,
p. 514; H. Kluge. Die consecutio temporum, p. 75.
2) L. c, passim. •
3) Vergleich. Worterbuch d. Indo-Germ. Sprachen I, p. 606.
4) Grundz. d. Gr. Etym. '% p. 233.
>
'^•si::.
Cap. I.
De 'dum' particula adverbio temporali.
A.
De adverbio per se UBurpato.
Initium ^) ab Acci tragici loco (v. 395 R.) facimus magni pretii
aestimando. Narrat ille in Medea pastor, se monstrum horrendum,
id est Argo navem, vidisse, quae super mare inveheretur, utiturque
his verbis: 'Ita dum interruptum credas nimbum volvier, Dum quod
sublime ventis expulsum rapi Saxum aut procellis, vel globosos
turbines Existere ictos undis concursantibus'. Hic 'dum' adverbium
temporale demonstrativum patet. Indicant particulae quasi digiti
duo temporis spatia inter se disiuncta atque discreta, ut sic locum
audacter reddere liceat: 'Die Weile (bald) mochtest du glauben,
dafs eine aufgeborstene Wolke dahinrollt, die Weile (bald), dafs
ein fortgerissener Felsen von Winden oder Stiirmen dahingetragen
wird' e. q. s. . Commendatur praesertim haec particulae interpretatio,
cum adverbium 'die Weile'^) Theodiscum re vera occurrat, velut in
hac sententia: Vir wollen die Weil(e) zusehen' (Vernaleken, Deutsche
Syntax II, p. 184).
Alterum locum, qui particulae vim demonstrativam clarius for-
tasse repraesentat, ex Mercatore Plautina (v. 348)') affero: 'tantus cum
1) Locos nisi hic sub A. omnes servato temporis ordine laudavi.
2) Cf. Koch Hist. Gram. d. Engl. Sprache * II, p. 498: Heo isegen scipen
an and an while (wile) ma, while nan; e. q. s. (bald mehrere, bald keines).
3) In Bacchidibus, Menaechmis, Milite Glorioso, Mostellaria, Persa,
Pseudulo numeros sequor eilitionis Bitschelianae prioris, in Amphitruone,
:k--:.^i..
■.'^•Viic^ :«?;■
— 7 —
cura meost error animo: Dum servi mei perplacet mihi consilium,
Dum rursum haud placet' e. q. s. Sic enim, non, ut Goetzius ('animo,
Dum' e. q. s.), distinguo. Nec aliter, ut modo vidi, Ribbeckius
(Descriptio nomm. phil. Doctt. in univ. Lips. ind. a die I. mens. nov.
a. MDCCCLXXXII usque ad diem ult. mens. oct. a. LXXXIII creatt.,
p. 29). Sic vertimus: *Die Weile gefallt mir sehr der Plan meines
Sklaven, die Weile wieder nicht'.
Tertium') locum eundemque ultimum^) apud Afranium (v. 372 R.)
legimus: 'Dum me morigeram, dum morosam praebeo, Deinde' e. q. s. .
Vertimus: 'Die Weile zeige ich mich gefallig, die Weile grob'.
Ostendunt hi loci satis perspicue, ni fallor, 'dum' particulae
vim adverbialem et temporalem et demonstrativam, ut totam hanc
quaestionem pro re iudicata^) habere possimus. Laudanda tamen
sunt in fine haec Prisciani verba (Keil. Grrammatici Lat. IV, p. 503) :
'Dum quae pars orationis est? Adverbium temporale quomodo hic. est
autem etiam coniunctio causalis' e. q. s. .
B.
De 'diim' adverbio demonBtrativo oxim aliis adverbiis conitincto.
Cum sit *dum' particula adverbium temporale demonstrativum,
non est, quod addi adverbiis aliis miremur. Haec enim notione
temporis impertit et vi demonstrativa ab aliis sententiae verbis
Asinaria, Aulularia, Curculione, Epidico, Mercatore, Poenulo, Sticho, Trinummo,
Truculento secundae, in Captivis et Rudente Fleckeisenianos. In Casina et
Cistellaria notatione vulgata usus sum.
1) Hos versus (Plaut. Truc. 38) quamvis corruptos omnino non adnumeravi :
'Dum huc dum illuc rete or impedit Piscis usque adeo dolium foras eduxit'.
Ceterum usus 'dum' particulae videtur idem esse quem nunc tractamus. Vis
quoque particulae in locutione 'sine me dum' sub C. tractanda hic commemo-
rari potest.
2) Duos locos Catullianos unumque Plautinum, qui ab his quae landavi
paulo distant, in capite 11. adferam.
3) Quae quidem de hoc usu nuper exposuit WoelflFlinus (Archiv f. Lat.
Lexicographie e. q. s. 112, p. 234) ea, hac parte iam confecta, legi. Confirmari
autem sententiam meam doctissimi viri testimonio, valde gaudeo.
Ife j:i»j ' S5tS'Si-'Li";
— 8 —
distinguit. Conferri qvxidem possunt, quantum ad temporis notionem
attinet, illud — '-weilen' ('bisweilen') et Anglicum — 'while'
('meanwhile'). Modo sane 'dum' encliticum est, modo per se legitur,
spectat tamen semper ad adverbium, quae res titulum probat quem
ascripsimus.
Coniungitur autem a priscis scriptoribus cum vocibus hisce:
'etiam', 'inter', 'nou', ('haud', 'nec', 'neque',) ^nunc', 'primum',
'qui', 'vix'. Additur coniunctioni 'ne' et interiectioni 'eho', quam
infra sub C. tractabo.
Post adverbium 'etiam', cuius vim adverbialem confirmat atque
supplet , 'dum' paene semper apud priscos scriptores per se legitur,
semel tantum encliticum ('etiamdum'). Exstat quidem nonnisi in enun-
tiationibus negativis. Exempla ita distinguo, ut ea in quibus particula
enclitica est primum afferam, deinde in quibus ipsa ictum habet,
tertium in quibus, eliditur.
Generis prioris reperitur hic locus: Ter. Heaut. 229 'Hoc ego
mali non pridem inveni: neque etiamdum scit pater.'
Bis ictum habet: Plaut. Mil. 992 'Dissimulabo , hos quasi non
videam neque esse hic etiam dum sciam'*, Truc. 321 'Tristis exit
— haud convenit etiam hic dum Phronesium' — 'haud' Camer-
arius, 'ad' libri, 'hicdum' L Z, 'hicbu' B, 'hic bum' C D. Sane
'dum' propter ictum magis eminet, ut alterum locum exempli causa
sic vertamus: 'Traurig tritt er heraus — er hat bis jetzt (die
Zeit iiber) die Phronesium nicht getroffen' — .
His autem locis eliditur^): Plaut. Pseud. 957 'Nam nihil etiam
dum harpagavit praeter cyathum et cantharum'; 1028 'Metuo autem
ne erus redeat etiam dum a foro'; Rud. 1381 'Ni dolo malo in-
stipulatus sis nive etiam dum [hau] siem Quinque et viginti annos
natus' 5 Ter. Eun. 570 'forte fortuna domi Erat quidam eunuchus,
quem mercatus fuerat frater Thaidi, Neque is deductus etiam dum
1) Semper hic 'etiam dum' scribendum esse facile iatelligi potest.
.( .'..?"i''V ■/:. ; N ;. ii.^^vj -.' ^«i^-v' l.Ji-iafc^iiLi^fc. ^: -JtiV ' ■. .waSjj? r' .
— 9 —
ad eam' — 'etiam dum' in A legitur, in B C D E F P 'etiam tum'.
Ego cum Umpfenbachio et Dziatzkone 'etiam dum' scripsi, Bentleius
'etiam tum'. Bene rem enucleavit Handius (Turs. II, p. 323): 'Quare
ita est praecipiendum: 'etiam dum' significare 'adhuc', 'ad hoc tempus',
sed diflferre ab 'etiam num' et 'etiam tum' eo, quod in his temporis
certum iudicium additur, quemadmodum 'annoch' ab 'jetzt noch' et
Mamals noch' distinguitur. Sic igitur vertendum est: *und er war
annoch nicht zu ihr gefuhrt worden.' — ^).
Sequitur 'dum' praeterea adverbium 'inter'. Hic vis eius tem-
poralis praevalet. Reddimus 'vmter — weilen', vel 'zuweilen', vel
'bisweilen'. •
Exempla usus enclitici, ut supra, primum aflferro: Plaut. Amph.
864 *Ego sum ille Amphitruo Qui interdum fio Juppiter,
quando lubet'; Merc. 54 'Summo haec clamore; interdum mussans
conloqui Abnuere'; Most. 495 'Interdum inepte stultus es, [Theopro-
pides'] ; Cat. De agr. cult. praef. 1 'Est interdum praestare mercaturis
rem quaerere, nisi tam periculosum siet', e. q. s. — exempla ex
scriptoribus pedestribus petita, quae omnia praeter hoc unum ad
tempora spectent Ciceroniana, ad usum encliticum referre malui — ;
Ter. Eun. 368 'Cibiim nonnumquam capiet cum ea, interdum propter
dormiet'; Afran. v. 374 R. 'Deinde aliquid dedita opera controvorsiae
Concinno, laedo interdum contumeliis' ; Varr. De ling. Lat. V, 78
*Sunt etiam animalia in aqua quae in terram interdum exeant',
e. q. s.; Rer. rust. 11, 1, 17 'qui potissimum quaeque pecudum pas-
catur, habenda ratio, sed quod hordeum et faba interdum sit
quibusdam obiciendum' e. q. s.; 7, 12 'eosque, cum stent cum matri-
bus, interdum tractandum', e. q. s.; 7, 13 'cum iam ad manus accedere
consuerint, interdum imponere iis puerum' e. q. s.; Lucr. I, 293
'trudunt res ante ruuntque Impetibus crebris, interdum vertice
torto Corripiunt' e. q. s.; III, 1024 'Hoc etiam tibi tute interdum
dicere possis'; VI, 640 'Nunc ratio quae sit, per fauces montis ut
Aetnae Exspirent ignes interdum turbine tanto, Expediam'; Sall.
Cat. 10, 6 *Haec primo paulatim crescere interdum vindicari'; 23,
3 'et minari (coepit) interdum ferro'; lug. 94, 2 'interdum timidoa
insolentia itineris levare manu'; Hist. III, 67, 16 Dietsch. 'illu-
1) Locorum certis rationibus dispositorum suinma.rium infra in tabula dabo.
— 10 —
debant simul, nefandum in modum perverso volnere et interdum
lacerum corpus semianimum omittentes.'
His locis 'dum' ictum habet, per se igitur legendum est: Plaut.
Capt. 550 'Et illic isti qui sputatur morbus inter dum venit'; Epid.
393 'Profecto deliramus inter dum senes'; Ter. Ad. 216 'Pecuniam
in loco neclegere maximum inter dumst lucrum: hui' e. q. s.; Acc.
V. 260 R 'splendet saepe, ast idem nimbis inter dum nigret';
Lucr. I, 273 'Inter dum (venti vis) rapido percurrens turbine cam-
pos arboribus magnis stemit', e. q. s.; 1046 'Inter dum resilire tamen
coguntur et ima' e. q. s.; II, 23 — ceteros ex Lucretio locos, qui
'inter dum' iu philosophicis praesertim exemplis introducendis ponit,
attulisse satis habui — ; 57; 282; 704; 804; 1012; HI, 61; 174;
381; 465; IV, 571; 818; 1112; 1218; 1278; V, 213; 464; 588;
608; 1086; 1099; 1126; VI, 111; 137; 300; 426; 431; 555; 603;
830; 912; 975.
Exempla in quibus particula eliditur in ea divisi quae hanc
encliticum praebent, quaeque liberam atque solutam.
Illorum exstat unum: Plaut. Capt. 560 'Quin suom ipse inter-
dum ignorat nomen neque scit qui siet'.
Haec reperiuntur quattuor: Ter. Hec. 307 *Non maxumas, quae
maxumae sunt inter dum irae, iniurias Faciunt'; Turp. v. 15 R.
'Tumere occepi et interdum oscitarier'; Lucr. IV, 1130 'Inter dum
in palam atque alideusia Ciaque vertunt'; VI, 116 'Fit quoque enim
inter dum ut non tam concurrere nubes Frontibus adversis pos-
sint' e. q. s. .
Respondet denique 'interdum' adverbiis 'modo' et 'saepe', ut
ita respo^sio non prorsus accurata 'bald (oft) . . . bisweilen' efficiatur.
Conferendum est illud Mum.,.dum' snpra tractatum: Sall. lug.
42, 1 'nobilitas noxia atque eo perculsa modo per socios ac nomen
Latinum, interdum per equites Romanos, . . . . , Gracchorum action-
ibus obviam ierat'; 55, 8 *Eo tempore lugurtha modo se Me-
tello, interdum Mario ostendere'; 62, 9 'Denique multis diebus per
dubitationem consumptis, cum modo taedio rerum advorsarum
omnia bello potiora duceret, interdum reputarefc quam' e. q. s.;
- 11 -
74, 1 'modo advorsum hostes, interdum in solitudines pergere';
27, 1 'eidem illi ministri regis interpellando ac saepe gratia inter-
dum iurgiis trahendo tempus, atrocitatem facti leniebant'; 72, 2
'saepe contra decus regium noctu requiescere, interdum somno
experrectus adreptis armis tumultum facere'.
Subicitur 'dum' adverbio *non' ('haud', 'nec', 'neque'). 'Post
nec quoque vel post non vel haud posita (dum) adverbium est tem-
porale, ut necdum nondum hauddum' (Prisc: Keil. Gramm. Lat. III,
p. 503). Vertimus: 'annoch nicht' vel 'noch nicht'. Quaeritur,
quid inter 'nondum' et similem locutionem 'adhuc non' intersit.
•
Constat quidem, aliquid quantum ad temporis notionem attinet
ita negari posse, ut aut ante punctum quoddam aut per spatium tem-
poris id non accidisse significemus. Primo loco terminum proponi-
mus ad quem, altero spatium per quod id.de quo agitur non factum
est. Illic 'adhuc non' Latine plerumque usurpatur, hic 'nondum'.
Ceterum locutiones nonnumquam inter se confunduntur.
Usum encliticum exhibent haec exempla: Plaut. Mil. 787 *Lau-
tam vis an nondum quae sit lauta? sic consucidam'; Plaut. frg. 56
(Winter.) — 'virgo sum, nondum didici nupta verba dicere'; frg. 269
(Winter., cf. p. 16) *Ubi eiim hietare nondum mi in mentem venit';
Ter. Phor. 147 'Pater eius rediit an non? nondum. quid? senem
Quoad exspectatis vestrum?'; Turp. v. 170 R. 'Ego nondum etiam
hice vilicabar, Faedria'; Pomp. v. 158 R. 'Nunqui hic restitat, qui
nondumlabeas lerarit mihi.'; Varr. Men. rEPONTOAIA. XVII, (6) ')
(Bucheler.); Rer. Rust. I, 2,2; II, 2, 2; 11, 2; III, 9, 13; 16, 30; Sall.
Cat. 18, 8; lug. 31, 20.
Non dum: Ter. And. 659 'Non dum scis. scio equidem illam
ducturum esse te'; Phor. 445 'Abi, vise redieritne iam an non dum
domum'; 492 'Non diim mihi credis. hariolare. sin fidem do?';
Lucr. I, 580 'Quae non dum clueant ullo temptata periclo'.
Exempla in quibus elisio fit ut supra disposui.
1) Spectant numeri sic ( ) inclusi ad editionem Riesianam.
'\-/. ' <.'*.^'^'':L^'-/tLX
- 12 -
'Nondum': Plaut. Pers. 174 'Cucus si m ludum iret, potuisset
fieri ut probe, litteras sciret, Quom meum ingenium fans atque in-
fans tu nondum etiam edidicisti'; Ter. Ad. 467 'filiam eius virginem
Vitiavit. hem. mane: nondum audisti, Demea' e. q. s.; And. 340
'Laetus est nescio quid: nihil est: nondum haec rescivit mala'; Hec.
192 'Quid egerint inter se nondum etiam scio'; Lucil. 1172 L. 'non-
dum etiam, qui haec omnia habebit'.
Legitur 'non' in thesi: Plaut. Rud. 1201 'Iret. non dum egres-
sum esse eum, id miror, tamen'; Truc. 205 'lam hic adfuturum
aiunt eum: non dum advenisse miror'; Ter. And. 201 *Quid, hoc in-
tellextin? an non dum etiam ne hoc quidem?'; 807 'Utinam. an
non dum etiam? haud auspicato huc me appuli'; Hec. 745 'Mane:
non dum etiam dixi id quod volui. hic nimc habet uxorem'.
Semel Ritschelius 'hau dum' scripsit pro tradito 'nondum':
Plaut. Pers. 137 'Siciit istic leno hau dum sex mensis Megaribus
Huc est quom commigravit'.
Necdum: Lucr. V, 953 'Necdum res igni scibant tractare neque
uti Pellibus'.
Necdum in elisione: Plaut. Pseud. 730 *P6sse opinor me dare
hominem tibi malum et doctum, modo Qui ad patrem advenit Ca-
rysto, necdum exit ex aedibus'; Rud. 210 'Nec loci gnara sum nec-
dum hic [umquamj fui'; Catull. LXIV, 55 'Necdum etiam sese quae
visit visere credit'.
Nequedum: Plaut. Curc. 57 'At illast pudica nequedum cubitat
cum viris'; Pseud. 624 'argento haec dies Praestitutast quoad re-
ferret nobis, nequedum rettulit'.
Nequedum in elisione: Plaut. Mil. 642 'Nequedum exarui ex
amoenis rebus et voluptariis'.
Sequitur 'dum' adverbium Wix', quam quidem locutionem, cum
illi *nondum' similis sit, hic commemoravi. Vertimus 'kaum erst'.
..:i-.
^ -.»tji .St\^tifil}:t--y:^>i/^ • .. ^ =>-* .-V,^. ■■:-'::i-'i*. j.-, ■ v» i '*^ ii/l;Sjkii?ii ji;«t?'.*
- 13 —
Unus exstat locus Terentianus: Phorm. 524 'Vix diim dimidium dixe-
ram intellexerat'.
Accedit *dum' vi confirmativa et demonstrativa adverbio *nunc':
Plaut. Curc. 243 *quin tu aliquot dies Perdiira, dum intestina ex-
putescunt tibi: Nunc dum salsura sat bonast' e. q. s. — hac gra-
viore distinctione (:) post *tibi' opus est — .
Similiter additur 'dum' adverbio 'primum'.
Primiimdum: Plaut. Bacch. S59 'Primumdum infitias ire coepit
filio'; Most. 120 'Primumdum parentes fabri libenim sunt'; Truc. 31
*Primumdum merces annua: is primus bolust'; 384 *Quid id est?
primumdum quom tu's aucta liberis' e. q. s. (cf. Schoell. Anal. Plaut.,
p. 8 sq.).
'Primum dum': Plaut. Mil. 298 'Primum dum, si falso insimulas
Philocomasium, hoc perieris'.
Primumdum in elisione: Plaut. Most. 400 '(3mnium primumdum
haec aedes iam face occlusae sient'; Rud. 32 (prol.) 'Primiimdum
huic esse nomen urbi Diphilus Cyrenas esse voluit' e. q. s..
Habet prima adverbii syllaba ictum: Plaut. Trin. 98 'Exspecto
si quid dicas. primum dum omnium Male dictitatur' e. q. s. .
Coniungitur praeterea *dum' cum adverbio *qui' interrogativo,
ut fiat 'quidum'- Haec locutio a ceteris adverbiis interrogativis
velut 'cur' et 'quare' hoc differt, quod interrogationem novam nec
antea tamquam praenuntiatam nunquam inducit, semper autem ad
enuntiationem, quae interrogandi causam affert, spectat proxime
antecedentem. Accedit, ut nonnisi per se occurrat, nec tam actionem
respiciat quam condidonem aliquam vel qualitatem. Quod ita indicare
solemus, ut 'quidum' 'wie nun?' reddamus.
Quidum: Plaut. Amph. 1032 *Pr6digum te fuisse oportet olim
in adulescentia. Quidum? quia senecta aetate a me nunc mendicas
j* . V ^..■.•'v:
V, '-^ K-^
— 14 —
malum'; Bacch. 466 'Nam illum meum malum promptare malim,
quam peculium. Quidum? quia malum si promptet, in dies faciat
minus' — 'bonos alioqui versiculos sed hic mire frigidos' ut suppo-
siticios notavit Guyetus, quem secutus est Ritschelius, ego ut fortasse
omnino Plautinos laudandos esse putavi — ; Epid. 299 'Atque id non
decem occupatum tibi erit argentum dies. Quidum? Quia enim mu-
lierem alius illam adulescens deperit' e. q. s.; Men. 161 'edepol ne
tu, ut ego opinor, esses agitator probus. Quidum? ne te uxor sequatur
respectas identidem'; Mil. 325 'Tam mihi sunt manus inquinatae.
quidum? quia ludo luto'; Most. 450 'Quid vds, insanin estis? qui-
dum? sic, quia Foris ambulatis'; 1079 'Nostrum ego hunc vicinum
opinor esse hominem audacem et malum. Quidum? quia negat no-
visse vos' e. q. s.; 1107 'huc si quis intercedat tertius, pereat fame'.
Quidum? quia nil quaesti sit ei: ita mali hercle ambo sumus';
Pseud. 336 'Ex tua re non est, ut ego emoriar. quidum? sic: quia
Si ego emortuos sim, Athenis te sit nemo nequior'; 338 'Ex tua
rest, ut ego embriar. quidum? id ego dicam tibi' e. q. s.; 1124
'Heiis tu quid vis? hic homo meus est. quidum? quia praeda haec
meast'; Rud. 1097 'fmmo hercle insignite inique. quidum? quia si
ostendero, Continuo hunc novisse dicent scilicet'; 1116 *Tum pol
tu pro oratione nec vir nec mulier mihi's. Quidum? quia enim neque
loquens es neque tacens umquam bonus'. , . .
Qui dum: Plaut. Asin. 620 *Ere, salve: sed num fumus est haec
mulier quam amplexare? O^i dum? quia oculi sunt tibi lacrumantes,
eo rogavi'; Trin. 166 'et celata omnia Paene ille ignavos funditus
pessum dedit. Qui dilm? quia ruri dum ego' e. q. s.; Ter. Eun. 273
'Num qmd nam hic quod nolis vides? te credo: at numquid aliut?
Qui dum? quia tristis es' e. q. s. .
Quidum in elisione: Plaut. Most. 733 *Nunc nobis simitu omnia
haec exciderunt. Quidum? ita hic oppido occidimus omnes, Simo'.
Notandum est, verba *quidum? quia* e. q. s. quasi formulam
iterum atque iterum usurpari. Et introducitur quidem responsio
verbo 'quia' decies, verbis *quia enim' bis, *sic, quia' bis, verbo
Uta' semel. Bis particula causalis omnino deest.
.- !•
■ V'^^>5'^''!^' ;i'
/'. .>A*:?^'.4i.-
- 15 -
Restat Mum' coniimctioni *ne* additum, id est 'ne dum'-'), quod
hoc potissimum loco tractare malui.
Exempla exstant apud priscos scriptores duo tantum: Ter.
Heaut. 454 'satrapes si siet Amator, numquam sufferre eius sumptus
queat: Ne diim tu possis' — sic vertimus, ut vis particulae mani-
festa fiat: 'Geschweige dass du, einmal (angenommen, dass es mog-
lich ware), es thun konntest' u. s. w. — ; Lucr. I, 653 ^Amplius hoc
fieri nil est quod posse rearis Talibus in causis, ne dum variantia
rerum Tanta queat densis rarisque ex ignibus esse'.
»
His omnibus exemplis diligenter consideratis, Mum' adverbii vis
temporalis et demonstrativa clare, ni fallor, apparebit.
Nunc autem locorum in quibus *dum' particula cum adverbiis
coniuncta exstat apponam^)
1) Cf. Priscian. (Keil. 1. c, p. 503): 'est tamen (dmn) etiam pro coniunc-
tione repletiva, ut . . . et, 'nedum iili corruptis moribus victoriae temperarent'.'
2) Cf. pag. seq. .
- 16
Ofi
s
gr.
B
IS
c
1—'
c'
OD
o
1-4
a>
erl-
*— •
s
OD
<
o
o
B
o
0
00
1
c
00
t-l
00
>
B.
5'
00
B
s
00
H
►4
S
00
1
•
h*
1-1
Etiamdum
05
1-1
Oi
Etiam diim
)(>■
09
l^
h-
1-1
t-'
i(>.
Int^rdum
1
f-
Modo---
int^rdum
to
lO
Saepe---
int^rdum
4»
05
1
1
1
t«
t«
Inter diim
CD
ts
o»
H^
H-
•^
l^
05
N6ndum
l^
o
H*
o
09
Non dum
»^
1-1
Hau diim
lf>>
t-k
1-*
ts
Nfedum
w
•
09
N^quedum
H*
>-*
Vix dum
>••
1-1
Nunc diim
a>
05
Primiimdum
ts
1
1 t
t«
Primum
dum
»—
)«>-
1-1
l^
Quidum
09
1-1
tS
Qui diim
ts
>-^
h^
Ne diim
09
00
te
h^
»s
1-»
o
h*
i->
>>i*
l^
»0
H*
00
h*
^
o
1-*
ts
-1-
N*
o
t—
1-1
»-*•
h-
04
l-*
09
t9
^ dum
00
09
00
1
1-1 : 1-1
(0
1-1
o>
diim
o
o
CD
CD
O
C+-
3
y- .■Ju;^A^l--k::-:.
-5.J.- :- •
— 17 —
c.
De *duin' adverbio demonstrativo cum imperativis coniuncto.
Hae duae capitis partes, B. et C, usum particulae encliticum qui
dicitur totum complectuntur. Sed in illa imperativis suffixa vis
temporalis plerumque evanuit. Restat vis demonstrativa cum
tenuissima temporis notione, ut hic Mum' satis bene illo ^Mal'
reddere possimus. Vertimus ergo Micdum' 'sag' Mal' vel 'sag'
doch'. Ceterum ipsi imperativ^ praeter vulgarem morem non
usurpantur.
Ne tamen in hac re veteres neglegere videamur, laudaridi sunt
tres. grammaticorum loci huc pertinentes: "Age' adverbium optantis
est, accipit autem *dum' et fit una pars: est ergo 'dum' vel nativa
particula, vel pro ^cito' aut 'modo" (Anecdota Helv. ed. Hagen., p. L
(Gramm. Lat. Suppl.))^); 'haec enim syllaba, id est dum, solet ex-
pletiva inveniri, ut quidum agedum adesdum' (Prisc. Keil. 1. c. HI,
p. 479); "Dum', 'gentium', 'ad id locorum', cuiusmodi adverbia esse
dicemus? Omativa, siquidem adposita orationem inluminant, ablata
nihil sensui subtrahunt, ut cum dicimus mane dum, ubi gentium'
(Maxim. Victor.: Keil. 1. c. VI, p. 202).
Coniungitur quidem 'dum' cum his imperativis: 'abi', 'accede',
'accipe', 'ades', 'adscribe', 'age', 'aspice', 'cedo', 'circumspice', Mice'
('dic'), 'evoca', 'excute', 'fac', 'facito', 'iube', 'itera', ^mane', 'memora',
'pulta', 'respice', 'sine', 'surge', 'tace', 'tange'.
Abi dum: Ter. Heaut. 249 Tactum a nobis stulte est, abi
dum tu, Dromo, illis obviam'.
Accededum: Plaut. Rud. 1332 'Dabitur talentum. accededum huc :
Venus haec volo adroffet te'.
Accipe dum: Plaut. Men. 386 'Accipe dum hoc: iam scibo, utrum
haec me mage amet an marsuppium^
1) Cf. Placid., p. 6: ed. Deuerling. .
- 18 -
Adesdum: Ter. And. 29 'Adesdum: paucis te volo. dictum puta'.
Adscribedum : Plaut. Bacch. 745 'Loquere jporro. adscribedum
etiam. loquere, quid scribam, modo'.
Agedum: Plaut. Bacch. 832 'Tres linos passus. vel decem.
agedum tu Artamo' e. q. s.: Cist. III, 1, 7 '^Accipe hanc cistellam,
Halisca-, agedum pulta illas foris.; Most. 282 'Agedum contempla
aurum et pallam, satin haec me deceat, Scapha'; Stich. 723 'Age-
dum, Stiche: uter demutassit, poculo multabitur'; Trin. 883 'Faciam
ita ut vis. agedum, nomen primum memora tuom mihi'.
Age dum: Plaut. Most. 849 'fbo intro igitur. mane sis videam,
ne canis. age dum vide'; Ter. Heaut. 310 'Age dum vicissim, Syre,
dic quae illast altera'?; Lucr. III, 962 'Aequo animoque, age dum,
dignis concede: necessest'; Catull. LXVII, 7 'Dic, agedum nobis,
quare mutata feraris'. e. q. s. .
Agedum in elisione: Plaut. Amph. 783 'Aiit pateram hic inesse
oportet. agedum, exolve cistulam'; Aul. 646 'Nive adeo abstulisse
vellem me. agedum, excutedum pallium"; Merc. 112 ... . 'Erus ut
minor opera tua servetur. agedum Acanthio'; 149 'Cedo tuam mihi
dejteram: agedum Acanthio. em, dabitur. tene'; Mil. 346 'Agedum
ergo face. volo scire, utrum egon id quod vidi viderim' e. q. s.; Rud.
785 'Tangam hercle vero. agedum ergo, accede huc modo'; 1177
'Agedum, hunc, si potes, fer intro vidulum, Trachalio'; Trin. 369
'Agedum eloquere, quid dare illi nunc vis? nil quicquam, pater';
Ter. Eun. 694 'Quem secum adduxit Parmeno. agedum hoc mihi
expedi'.
'Dum' elisum ponitur in arsi: Plaut. Amph. 1081 'vae mihi,
Amphitruo: ita animus mihi etiam nunc abest. age dum expedi';
Asin. 746 'Age dum istum ostende quem conscripsti syngraphum';
Capt. 570 .... 'Qui convincas. sed quaeso hercle age dum aspice
ad me, em, dic modo'; Cas. V, 2, 17 'Age dum adi hiinc. obsecro,
ubi tua nova nupta est'?; Pers. 763 'Toxile mi, ego cur sine te
sum? cur tu autem sine me's? age dum ergo'; Poen. 1049 'Age dum
huc ostende. est par probe, quam habeo domi.'; Rud. 720 ....
'Siint, age dum ergo, tange utramvis digitulo minumo modo'; Ter.
Hec. 315 'tace, Trepidari sentio et cursari rursum prorsum. age
j,Ui ..-i; •!.-.%.: rs.i.. , . .■..i v . . ->;<c . :. .■ , .■;■.■;;..' -isiia.i^vUi^Ji-TSaiifeji^ijt
- 19 - .
dum ad fores', e. q. s.; Phor. 784 *Age dum, ut soles, Nausistrata, fac
illa ut placetur nobis'; Catull. LXIII, 78 "Age dum' inquit 'age ferox,
i, fac ut hunc furor agitet" e. q. s. .
Aspicedum: Plaut. Most. 1105 'Siirge; ne nugare. aspicedum
contra me. aspexi. vides'?.
Cedodum in elisione: Plaut. Men. 265 *Ego istiic cavebo. cedo-
dum huc mihi marsuppium'; Ter. Phorm. 329 'Cedodum, enumquam
iniuriarum audisti mihi scriptam dicam'?
*
'Dum' elisum ponitur in arsi; Plaut. Trin. 968 'Adulescens, cedo
dum istuc aurum mihi. quod ego dem aurum tibi'? e. q. s. .
Circumspicedum: Plaut. Mil. 955 ' Circumspicedum, ne quis
nostro hic auceps sermoni siet'; Most. 472 'Eloquere, quid ita? cir-
• cumspicedum, numquis est', e. q. s. .
Circumspice dum: Plaut. Trin. 146 'Circumspice dum te, nequis
adsit arbiter'.
'Dice diim': Plaut. Rud. 1156 'Ensiculust aureolus primum lite-
ratus. dice dum' e. q. s. .
Dicdum: Ter. Hec. 803 .... Accedebam: adulescens, dicdum
quaeso, tim es Myconius'?
Dicdum in elisione: Ter. Eun. 707 'Dicdum hoc rursum, Chaerea
tuam vestem detraxit tibi'?
Evocadum in elisione: Plaut. Most. 679 'Manufesto teneor.
evocadum aliquem ocius'.
Excutedum: Plaut. Aul. 646 .... 'Nive adeo abstulisse vellem
me. agedum, excutedum pallium'.
Facdum in elisione: Plaut. Pers. 609 Tacdum huc ♦ * * * taceas:
curabo, ut voles'; Rud. 1023 'Quo argumento socius non sum et fur
sum, facdum ex te sciam'.
— 20 -
Facitodum: Plaut. Cas. III, 1, 9 *Sed facitodum memoria per
volgus quod cantant, colas — verba 'memoria per volgus' male in
codicibus servata ('merui aper vorsus' vel sim.) e Gepperti coniectura
descripsi — .
Dum elisum ponitur in arsi: Ter. Heaut. 550 'Fac ergo. at
heus tia, facito dum eadem haec memineris', e. q. s. .
Semel post 'itera' ponitur dum elisum in arsi: Pac. v. 202 R.
'Age asta: mane audi: itera dum eadem istaec mihi'!
Iiibedum in elisione: Plaut. Pers. 605 'Iiibedum ea hoc accedat
ad me. i sane ac morem illi gere'.
lube dum: Plaut. Rud. 786 *Iube dum recedere istos ambo illuc
modo'.
Manedum: Plaut. Epid. 204 'Manedum! sine respirem, quaeso'.
e. q. s. — libri 'mane', 'manedum' Brixius — ; Ter. Hec. 844 'Mane-
dum sodes': e. q. s. .
Mane dum : Plaut. Asin. 585 'Mane diim. quid est?; 877 'Nihil
ecastor est quod facere mavelim. mane dum. quid est'?; Bacch. 794
'Mane diim parumper: iam exeo ad te, Chrysale'; Cas. II, 6, 32
'Sed mane dum: num ista aut populna sors aut abiegna est tua'?.
Miinedum in elisione: Plaut. Truc. 115 'Heus manedum, Asta-
phium, priusquam abis'!; Ter. Heaut. 890 'Ita rem esse. ain tu?
quin tu ausculta. manedum, hoc prius scire expeto'.
Memoradum: Plaut. Poen. 866 'Malus es? malus sum. male mi-
hist. memoradum, num esse aliter decet'?.
Memora dum : Plaut. Capt. 983 'Quid erat ei nomen? si vera
dicis, memora dum mihi'; Poen. 1063 'Patris sitque matris memini.
memora dum mihi'.
Pulta diim: Plaut. Most. 674 'Cupio hercle inspicere hasce aedis,
pulta dum foris'.
•
' 'j^^^:rv':^y:'-fWT'a;^f-\:
- 21 -
Respicedum: Plaut. Mil. 362 'Respfcedum ad laevam': e. q. s. .
Sine (me) dum: Plaut. Truc. 628 'Sed verum sine me dum
petere, siquidem belligerandumst tecum'.
Siue (me) dum (eliditur adverbium): Plaut. Men. 378 'Set sine
me dum hanc compellare. heus mulier, tibi dico. quid est'?; Most.
1143 'Sine me dum istuc iudicare. surge: ego isti adsedero'.
Siirgedum in elisione: Plaut. Most. 1102 'Surgedum hinc: con-
sulerest igitur quiddam quod tecum volo'.
s
Tace dum: Plaut. Men. 348 'Tace dilm parumper: nam con-
crepuit ostium'; unum locum (Truc. 726), ubi 'tacedum' legitur e
Schoellii coniectura, non adnumeravi.
Tange diim: Plaut. Rud. 784 ' De ara capillo iam deri-
piam. tange dum'; 796 ^Equidem eas te invito iam ambas rapiam.
tange dum'.
Praeterea 'dum' cum interiectione 'eho' coniunctum, id est
'ehodum', quod omnino haud aliter atque 'agedum' usurpatur, hic
laudare volo.
Ehodum: Ter. And. 324 'Spdnsam hic tuam amat. ne iste haud
mecum sentit. ehodum dic mihi': e. q. s.; 616 'Oh.visus sum.eho-
dum bone vir, quid ais? e. q. s.; Eun. 360 Terii, numquam etiam
me illam vidissel ehodum dic mihi': e. q. s. .
Eho dum in elisione: Ter. And. 184 Si. Dave. Da. Hem quid
est? Si. Eho dum ad me. Da. Quid hic volt? Si. Quid ais? Jja.
Qua de re? Si. Rogas?
Huc spectat quod in Labbaei^) Glossario legimus p. 53: 'dtvQo
Sde, Eudum'. Sane hic 'ehodum' scribendum cst^).
Restat, ut locorum addam
1) Cyrilli, Philoxeni, Aliorumque Veterum Glossaria Latino - Graeca et
Graeco-Latina, A Carolo Lal>baeo Collecta. Lutet. Paris. MDCLXXIX.
2) Continent omnino glossaria de 'dum' particula nonnisi vUia atque
tritissima.
- 22 -
Ooiispectum.
a
a
a>
'T3
o
a
X
<
i
a>
a
u
O
OQ
1
o
'<1
a
<!
a
3
o
^o
"E,
<!
a
3
o
a
-3
o
<5
o
fa
o
O
Circumspice
dum
Plautus
1
1
1
13
8
1
1
1
2
1
30
Pacuvius
Terentius
1
1
1
3
1
7
1
Lucretius
1
Catullus
2
2
1
1
1
1
1
14
14
1
2
1
2
1
40
i s
3
o
Q
1
-cS
o
o
3
-2
-3
o
M
s
3
o
>cS
1
>o
•rH
1
o
-t.3
•rH
O
<A
a
>3
t;
cS
u
a
3
'C
o
,£>
^3
•-»
a
>3
a)
3
1-s
a
3
1
'5
3
Plautus
1
1
1
2
1
l
1
2
4
14
Pacuvius
1
1
Terentius
2
1
2
5
Lucretius
CatuUus
1
2
1
1
2
1
1
1
1
1
4
4
20
O
a
c3
u
O
1
a
ce
a
d
§
QQ
O
03
1
1
m
.9
co
a
'S
«2
a
'd
1
a
-3
(U
bc
a
3
'C
o
a
-3
O
-e
1
-1
a
■3
'C
Plautus
1
2
1
1
3
1
1
2
12
30
14
56
29
27
Pacuvius
1
4
1
1
1
Terentius
3
7
5
16 11
5
Lucretius
1
1
1
Catullus
1
2
2
2
1
2
1
t
3
1
1
2
3
IG
40
20 76
40
36
- 23 -
D.
De ^dum' adverbio oondtiplioato, sive de adverbio 'dudum'.
In etymologia quidem huius adverbii mire erravit P. Langenus
(Beitr. z. Krit. und iTrklar. d. Plautus, p. 33 sqq.). Quamquam enim
eius significationem (Brix. ad Trin. v. 430) omnino recte tenet, his
Prisciani (Keil. 1. c. III, p. 479) verbis se addicit: 'Dudum quae
pars orationis est? Adverbium est temporis et putant qui-
dam dudum quasi diu dum dici': e. q. s. . Sed diuhirnitatis notionem
'dudum' re vera nullam habet, cum ad breve temporis spatium paene
semper spectet.
Itaque Boppium sequi malo, qui primus ex duplicato 'dum' or-
tum esse Mudum' perspexit. Accedit igitur ad earum locutionem
numerum, sicut 'iamiam', 'ubi ubi', 'ut ut', quas composuit Woelff-
linus (1. c, p. 456 sqq.). Et hodie homines verbum aliquod, ut in
animum eius qui audit magis pcnetret, bis pronuntiare passim
videmus.
Quaerat quispiam, cur 'dudum' primam syllabam productam
habeat, non ut 'dum' correptam^). Huius rei causae sunt, ut opi-
nor, duae. Primum cupido tamquam clandestina erat syllabam in
pronuntiando protrahendi, ut sic littera perdita 'm' compensaretur.
Praeterea acceperat syllaba accentum, qui saepe ad producendum
multum valet. Quae quidem argumenta omnino viris doctis notis-
sima sunt. Etymologia ita constituta, restat, ut adverbii significatio-
nem ad hanc quadrare ostendam.
Vertimus autem hanc duplicatam formam 'eben eben', in qua
locutione ut in 'dudum' nulla temporis praeteriti notio re vera in-
est. Verba igitur 'dudum veni' sic reddenda sunt: 'ich bin (eljen)
eben^) gekommen', manatque, ni fallor, ex verbo *veni' adverbii
temporis exacti notiuncula.
1) Cf. Kuhner. AusMirl. Gram. d. Lat. Spr. I, p. 71.
2) Sane dudmn non prorsus idem significat quam 'modo modo', desideratur
tamen locutio Theodisca, quae illud accurate reddat. Maxime commemoranda
est incerta (cf. exempla infra laudanda) eius natura, quam ex duplicato ''dum',
adverbio plane indefinito ('die Weile'), nacta est.
■• 1 m'^
- 24 -
Quam quidem significationem , id est 'eben', ex qua illa 'vor-
hiu' et 'schon' oriunda sunt, ut pristinam primum tractabo.
Exstat haec cum indicativo perfecti his locis: Plaut. Amph. 479
'Nunc de Alcumena dudum quod dixi minus, Hodie illa pariet filios
geminos duos'; 620 'Sed quid ais? num obdormivisti dudum'?*); 767;
Cist. I, 2, 44; Meu. 388; Mil. 808; 1025; 1028; 1046; 1131; Pers. 722;
Poen. 556; Rud. 1104; Stich. 498; 676; Ter. And. 591; Hec. 451.
Prajeterea occurrunt cum hoc tempore 'dudum ut', 'ut dudum',
'dudum .... quom', 'quom dudum'. Vertimus 'eben als', 'als
eben' e. q. s. .
Exempla sunt: Plaut. Cist. IV, 2, 40 'Nam dudum ut adcucur-
rimus ad Alcesimarchum , vitam Ne suam interimeret, tum puto'
e. q. s.; Aul. 705 ^Nam ut dudum hinc abii, multo illo adveni prior';
Capt. 478; Men. 491; 392 'Scilicet qui dudum tecum venit, quom
pallam mihi Detulisti, quam ab uxore tua surrupuisti'; 701. 'Nimis
stulte dudum feci, quom marsuppium Messenioni cum argento con-
credidi'; Bacch. 961 'Quom censuit Mnesilochum cum uxore esse
dudum militis, Ibi vix me exsolvi' — spectat 'dudum', ut videtur, ad
'quorn' — .
Coniungitur 'dudum' sensu 'eben' cum indicativo plusquamper-
fecti his locis: Plaut. Men. 57 (prol.) 'Epidamniensis ille, qiaem du-
dum dixeram', e. q. s.; Merc. 468 'is se ad portum deixerat Ire du-
dum'; Pers. 576.
Semel legimus Mudum . . . . ut': Plaut. Bacch. 957 *Nam dudum
primo ut dixeram nostro seni mendacium Et de hospite et de auro
et de lembo, ibi signum ex arce iam abstuli'.
Deinde plus eminet temporis exacti notio, significante adverbio
Vorhin'.
Quod interdum distinctius indicatur, opposito 'nunc' vel 'nunc
demum'.
1) Omnes locos ad verbum describere praetermisi.
- 25 —
Praebent indicativum imperfecti loci quattuor: Plaut. Men. 740
'Haut mihi negabas dudum surrupuisse te: Nunc eandem ante ocu-
los attines? non te pudet'?; 936; Most. 257; Rud. 1123 'Nunc de-
mum istuc dicis, quoniam ius meum esse intelligis: Dudum dimidiam
petebas partem'.
Legitur indicativus perfecti: Plaut. Amph. 894 'Quando ego quod
feci factum Amphitruoui obfuit Atque illi dudum meus amor nego-
tium Tnsonti exhibuit, nunc autem insonti mihi' e. q. s.; Epid. 458;
Men. 935; Mil. 1059; Poen. 769; Stich. 762; Ter. And. 653; Eun.
683; Heaut. 983; Phor. 786.
Semel perfectum (imperfectum ?) supplendum est: Ter. Eun. 731
*vah, quanto nunc formonsior Videre mihi quam dudum'.
Indicativum legimus plusquamperfecti : Plaut. Aul. 684 'nunc te
obsecro Resecroque, mater, quod dudum obsecraveram'; Ter. Hec. 648.
Semel occurrit participium perfecti passivi: Ter. And. 824 'nunc
cum maxume abs te postulo atque oro , Chremes , Ut beneficium
verbis initum dudum nunc re comprobes'.
Saepius tamen omittuntur 'nunc' vel 'nunc demum'.
Traditus est indicativus imperfecti: Plaut. Amph. 387 'Ego sum
Sosia ille, quem tu dudum esse aiebas mihi'; 661 'nam quid ille
huc revortitur, Qui dudum properare se aibat'?; Asin. 315; Poen.
748. Rud. 1080.
Occurrit indicativus perfecti: Plaut. Amph. 384 'peccaveram: Nam
Amphitruonis socium dudum me esse volui dicere'; Aul. 457 'Coctum
ego huc, non vapulatum, dudum conductus fui'; Bacch. 1051; Cist
IV, 1,2; 1, 9; Men. 311; 672; 678; 1138; Merc. 758; 922; Pers. 321;
Poe^. 416; Pseud. 489; 1089; 1217; Rud. 1066; 1079; Trin. 1137;
Ter. Ad. 953; And. 582; Heaut. 595; Hec. 784; Phor. 838.
Quater perfectum supplendum est: Plaut. Epid. 661 'minoris
multo facio quam dudum senes'; Truc. 803; Ter. Heaut. 760;
Phor. 459.
— 26 ~
Semel inveuitur cum perfecto 'dudum quom': Plaut. Merc.
753 'Haecine tuast amica, quam dudum mihi Te amare dixtei quom
obsonabas'?
Indicativus exstat plusquamperfecti : Plaut. Amph. 916 'Equidem
ioco illa dixeram dudum tibi'; 919; Epid. 389 'Velut egomet dudum
fili causa coeperam animi excruciare', e. q. s. — Velut egomet dudum'
Fuhrmannus Nov. ann. vol. 101 (a. 1870), p. 687; Wel quasi egomet
qui dum' libri, nisi quod 'ego met' J — : Men. 426; Merc. 760;
Ter. Heaut. 786; Phor. 914.
Semel legimus coniunctivum *) perfecti: Ter. Phor. 537 'itane
hunc patiemur, Geta, Fieri miserum, qui me dudum, ut dixti, ad-
iuverit comiter?'
Semel invenitur 'dudum' cum infinitivo perfecti per orationem
obliquam: Plaut, Amph. 963 'Derides, qui scis haec dudum me di-
xisse per iocum'.
Denique adverbium 'bereits' significat vel 'schon', notione tem-
poris cxacti plerumque emiuente.
Traditus est indicativus perfecti praesentis: Plaut. Mil. 407 'Du-
dum edepol planumst hoc quidem'.
Legitur iadicativus perfecti: Plaut. Bacch. 577 'Tu dudum, puere,
cum illac usque isti semul'; 1018 'Eadem istaec verba dudum dixi
illi omnia'; Pseud. 1201; Ter. And. 840.
Semel coniungitur adverbium notione 'bereits' cum coniunctivo
perfecti: Plaut. Amph. 683 'Sic solutas atque adpellas, quasi dudum
non videris'.
NonnuUis locis spectat ad nomen aliquod vel adverbium tem-
poris. Reddimus 'schon': Plaut. Amph. 602 'Nam ut dudum ante
lucem a portu me praemisisti domum', e. q. s.; 699 *Nam dudum
aute lucem et istunc et te vidi'; Capt. 624; Poen. 650; Truc. 645.
1) Sic exemplum a ceteris distinguere volui, non quo modum ex adverbio
profectum esse crediderim.
:t-fti^ .' ■: ~ r
- 27 —
Duae sunt formulae, ut bene dixit Handius, in quibus signi-
ficatio longi^) temporis manifeetius ejfferri videtur. Hae sunt 'hau
dudum' et 'quam dudum'.
Quorum *hau dudum' semel tantum exstat: Plaut. Pers. 498
*Nam ex Persia adlatae mihi sunt istaec. quando? hau dudum'.
Saepius invenitur 'quam dudum': Plaut. Stich. 310 Wide, quam
dudum hic asto et pulto'; 528 'quid tu? quam dudum in portum
venis?'; Trin. 608; Ter. Aud. 850; Eun. 697.
Adverbium denique 'perdudum' hic commemorare volui. Semel
traditum est: Plaut. Stich. 575 'Vidi edepol hominem haud perdudum'.
Restat vox 'iam dudum' — nam unam notionem verba effi-
ciimt — , in qua 'duJnm' haud aliter atque in illis 'hau dudum',
'quam dudum', 'perdudum' usurpatur. Vertimus 'schon lange'. De
quo bene dixit Donatus (ad Ter. And. HI, 4,3): 'Adverbia temporis
aut certa sunt ut liodie, cras, aut incerta, ut dudtim, nuper. Itaque
incertis certum additur tempus ut: iam dudum, nunc nuper'.
'Dudum' adverbii cum naturam ipsam incertam tum locutionis
'iam dudum' differentiam luculenter declarat hoc exemphim: Plaut.
Amph. 691 'Alc. An te auspicium conmoratumst an tempestas con-
tinet, Qui non abiisti ad legiones, ita uti dudum dixeras? Amph.
Dudum? quam dudum istuc factumst? Alc. Temptas: iam dudum,
modo. Amph. Qui istuc potis est fieri, quaeso, ut dicis: iam dudum,
modo? Alc. Quid enim censes? te ut deludam contra, lusorem
meum, Qui uuuc primum te advenisse dicas, modo qui hinc abieris?'
Hoc loco primum 'dudum' vim 'eben' habet. Sed in hac tam am-
bigua voce recte dubitat Amphitruo, utrum uxor *eben', an 'vorhin',
an 'bereits' significet. Rogat igitur "qiiam dudum'? Cui illa cre-
dens verba sibi dari respondet discrepantia atque ahsona: *iam du-
dum, modo'. Cf. Langen. 1. c, p. 33: 'Dariiber argert sich nun
1) Quod autem adverbium hic longum tempus significat, causa est, ut rem
iterum commemorem, ambigua eius natura. Cf. Priscian. (Keil. 1. c, III, p. 81):
■■alia (adverbia) communia diversorum temporum, ut olim, dudum, quondam'.
Ceterum per se quoque exsistit, compositis eum 'dudum' vocibus 'hau' et
'quam', notio teniporis exacti.
— 28 -
hinwieder Alkmene, indem sie glaubt, sie werde von ihrem Manne
zum Besten gehalten und erwidert deshalb mit unzweideutigem
Widerspruch iam dudum, modo, schon langst, vor Kurzem.'
Quibus verbis vis locutionis 'iam dudum' satis distincte videtur
declarari.
Quantum ad 'iam dudum' ipsum attinet, cum notiones simplices
'schon lange', 'schon lange Zeit', semper praebeat, attulisse loc6s
satis habebo.
Legitur quidem cum indicativo praesentis historici: Plaut. Amph.
618 'quis te prohibuit? Sosia ille, quem iam dudum dico, is qui
me contudit'; Asin. 741; Bacch. 109; 890; Cas. II, 6, 16; III, 2, 10;
IV, 3, 6; Cist. II, 1, 31; Merc. 138; 556; 618; Mil. 580; 1301; 1398;
Poen. (prol.) 12; 1161; Pseud. 1215; Rud. 1030; Stich. 344; Trin.
812; rOOO; Eim. v. 34 R.; Caec. v. 13 R.; Ter. Ad. 401; 720; Eun.
448 (bis); 743; 816; 917; Heaut. 409; 882; Hec. 336; Phor. 289;
471; Turp. V. 24 R.; Acc. v. 682 R.; Afran. v. 179 R.; Varr. Rer.
rust. I, LVi.
Exstat cum indicativo imperfecti: Plaut. Asin. 486 *Ei nunciam
ad erum quo vocas, iam dudum quo volebas'; Men. 419; Ter.
Heaut. 758.
Cum indicativo perfecti invenitur: Plaut. Amph. 491 'Quam-
quam, ut iam dudum dixi, resciscet tamen Amphitruo rem omnem';
624; Asin. 890; Bacch. 1054; Epid. 408; Merc. 953; Poen. 318;
Pseud. 1148; Trin. 923; 1010; Ter. And. 228; 948; Hec. 722.
Ter perfectum supplendum est: Plaut. Mil. 1429 'Philocomasium
iam profectast? dic mihi. lam dudum'. e. q. s.; Ter. Ad. 517;
Eun. 734.
Invenitur cum coniunctivo plusquamperfecti : Plaut. Stich. 743
*nam ita me Venus amoena amet, Ut ego huc iam dudum simitu
exissem vobiscum foras, Nisi' e. q. s.; Ter. Heaut. 230.
Semel exstat cum infinitivo praesentis per orationem obliquam
pro perfecto praesente: Ter. Heaut. 171 *iam dudum domi Praesto
apud me esse aiunt ' e. q. s. .
— 29 —
Semel denique cum infimtivo perfecti: Afran. v. 17 R. 'Imrno
iam dudum occubuisse, degulasse oportuit'.
Nunc locorum in quibus ^dudum' occurrit appono*)
'Dum' igitur adverbium temporale demonstrativnm sub variis
formis animo contemplati iam ad 'dum' coniunctionem pergamus.
1) Cf. pag. seq. .
- 30
I •
Conspectnm, significante adverbio
'Eben'
Indic. Perf. |
Ind. Plusquamperf.
Simp.
Dudum ut
Utdudum^"'^""^-
qnom
Quom
dudum
Simp.
Dudum ut
Piautus
15
2
1
3
2
1
S-fl»
) 1
27
Terentius
2
17
r
1 3
Vorliin' oppositis
2
'nunc' vel
1 :; 4
'nunc demum'
1 129
Ind. Imperf.
Ind. Perf. Ind. Plusqu.
Part. Perf. Pass
Simpl.
Suppl.
Plautus
3,(nuncdemum)l
6
1
11
Terentius
4
1
1
1
7
4
'Vorhin'
10
omissis '
1
nunc'
2 1
vel 'nunc demum'
18
Ind.
Imperf.
Ind. Perf.
Ind.
Plusquam.
Coniunct.
Perf.
Inf. Perf.
Simp.
Suppl.
Dadum —
quom
Plautus
5
19
2
l
5
1
33
Terentius
5
2
2
1
10
5 1 24
4
1
'Bereits
7
>
1
1
43
Ind. Perf.
PraeB.
C4-I
u
<o
CU
bpect.adv.
ad locut.
temp.
o
a^
.3 <u
aCLi
o
o
Vide Supra
.3
08
a
Plautus
1
3
5
1
10
1
3 + 1
•)15
27 1
1 33
86
1
87
Terentius
1
1
2
3
2
7 110
22
22
1 i
4
nec n
5
on eor
1
um ii
11 II 1 1
1 quibus e
6
xstat
18
'ian
29 1
1 dudi
8| 43
im'
108 1 1
109
-
aa
a
t-H
a 9-
Ind. Perf. .
a 2
O P
00
Ph
a
Cih'
s
Q-i
a
HH
0
C3
QQ
• fH
)
c3
a
a
a
m
Sirap.l Suppl.
Piautus
Ennius
21
2
10
1 + 2»)
1
37 8'
r 124
Perdaduin 1
125
1
1
1
Caecilius
1
1
1
Terentius
12
1
3
2
1
1
20 25
l 42
42
Turpilius
1
1
1
Accius
1
1
1
Afranias
1
1
2
2
Varro
1
1
1
•) E:
39
t loco
P
3
laul
li
ino
i
(^
6
imph.
1
V.
2
690
3q
1 1
q.) pe
1
;r se
6^
al
IjlO
lato
9|l73
1
1
174
Cap. II.
Quomodo ortus sit 'dum' particulae usus coniunc-
tionalis.
Significatione 'dum' particulae adverbiali enucleata, quasi spe-
culam tandem ascendimus, unde prospicere possimus usum coniun-
ctionalem. Sed illud imprimis tenendum est, suhiunctas quidem enun-
tiationes e principalibus esse ortas, qua de re ut de progressu na-
turali atque in nostris animis iusito viri docti omnes consentiunt.
'Als Grundlage aller Untersuchungen iiber Satzlehre darf man wie
einen rocher de bronze die Behauptung hinstellen, dafs der einfache
Satz alter sei als der zusammengesetzte. Es hat also eine Periode
der indogermanischen Sprache gegeben, in welcher sie nur einfache,
unabhangige Satze kannte. Als Uber-, Unter- und Nebenordnung im
Satzgefiige ist aus dem iilteren Zustand der einfachen Parataxis ent-
standen' (Delbriick. Synt. Forsch. I, p. 12). 'In der Sprache, wie
sie uns selbst schon in den Homerischen Gedichten vorliegt, treten
die beiden Formen Parataxis und Hypotaxis als charakteristisch her-
vor. Es ist aber klar, dafs die zweite Fiigung historisch sich iiberall
aus der ersteren entwickelt hat und davon noch viele Spuren auf-
weist' (Curtius, Erlauterungen', p, 191).^)
Sequitur, ut coniunctioniim origo in adverbiis sit quaerenda, qua
de re haud dubitanter dixit L. Lange (Der hom. Gebrauch der Part.
ei I. .[Abhandl. der philol.-hist. Classe d. k. Sachs. Ges. d. Wissensch.
vol. IV, fasc. IV], p. 313); *Denn dariiber diirffcen alle historischen
Grammatiker einverstanden sein, dafs es urspriingliche Conjunctionen
gar nicht giebt, dafs vielmehr alle Worter, die wir Conjunctionen
1) Cf. Jolly. Ein Cap. vergl. Syntax, p. 62.
- 32 -
nennen, vorher Adverbien oder Partikeln waren, und zu Conjunctionen
erst dadurch bei der Entwickelung der Hypotaxis aus der Parataxis
wurden, dafs sie die Andeutung des Verhaltnisses enthielten, in wel-
chem der untergeordnete Satz zu seinem Hauptsatze steht.'
Quaestionem igitur e parataxeos condicione ingressi inde enun-
tiationum et particulae fata persequamur. Prius tamen 'dum' nd-
verhii significatio in memoriam revocanda est, qualis in loco eminet
Plautino iam allato: 'dum placet, dum haud placet'.
Cum vero manifestum sit, in talibus locis propter sententiarum
oppositionem numquam posse oriri hypotaxin, ad illius 'amat: sapit'
(Plaut. Amph. 995) exemplar enuntiationum quae inter se conexum
quendam logicum habent aliquid par ponamus velut: 'pavet, tremit'.
His verbis nulhim est vincukim nisi intellcctnale. Quorum quidem
utrique praeterea addamus 'dum' adverbium demonstrativum, ut sint
'dum pavet, dum tremit', sic vertentes Mie Weile zaget er, dieWeile
zittert er'. Est etiam parataxeos condicio, sed illa in eo est, ut fiat,
quam viri docti correlationem (Curtius 1. c, p. 192; Probst. Beitr. z.
Lat. Gramm. II, p. 138 sqq.) appellant.
Quantum quidem ad formam attinet, nihil interest inter correla-
tionem et parataxin. Sin sensum respicias, illud 'dum tremit' maioris^)
esse momenti percipis, quod nunc voce indicari potest. Sed crescente
vi particulae posterioris — progressionem dico correlationis in uni-
versum — decrescebat vis prioris. Obtinuit illa significationem de-
monstrativam induit haec relativam. Et quanto magis haec condicio
vigescebat, tanto magis inter correlationem et parataxin apparebat di-
versitas. Sic igitur exemplum nostrum nunc reddendum est: 'die
Weile er zaget, ^ie 'Weile zittert er'. Nimirum huius mutationis
causae^) in ipsis verbis quaerendae sunt, cum particulae correlationem
exhibeant tantum, non efficiant.
. 1) Spero, viros doctos haec verba mea non esse sinistre accepturos. Sane
vis ipsa enuntiationum non alia est in correlationc atque in parataxi, habebat-
que illud ('dum) tremit' semper vim maiorem, quam clarius in correlatione
apparere affirmo.
2) Cf. Delbriick. 1. c, p. 98.
— 33 —
Correlationis autem, repetita 'dum' particula quae fit, exempla
in lingua Latina tria conservata sunt, quorum primum apud Plautum
exstat in Truculento (v. 232); 'dum habeat, dum amet'. Pro secundo
*dum' libri cum A 'tum' habent, sed similis usus, 'dum, tum', apud
Plautum, ut scrutando certior sum factus, nullus^) exstat. Itaque
recte Lambinus 'dum' scripsit, quem secuti sunt viri docti (cf. Schoell.
ad locum). Quod autem modus coniunctivus est, id ad rem quam
nunc tractamus nihil facit, nam vis particulae temporalis^) hic quo^que
est in medio, ut sic reddere possimus: Mie Weile habe er (das
Nothige), die "Weile liebe er'. Alterum locum ex Catullo (LXII, v.
45; cf. Quint. IX, 316) laudo: 'virgo dum intacta manet, dum cara suis
est'. Vertimus: 'die Weile das Madchen unberiihrt bleibt, die "Weile
ist sie den ihrigen lieb'. Notat Quintilianus, locutionem 'dum, dum'
antiquam esse, quam coniunctione relativa 'quoad' et locutione adver-
biali demonstrativa 'usque eo' interpretatur. Ad hunc locum spectat
tertium exemplum (v. 56): Wirgo dum intacta manet, dum inculta
senescit'. Vertimus: 'die Weile das Madchen unberiihrt bleibt, die
"Weile altert sie unumworben'.
In his exemplis particula prior notionem, ut facile intellegimus,
relativam, posterior demonstrativam habet. Transitionem illam quae
ex sensu pronominali demonstrativo in sensum relativum fit, quam
viri docti imprimis Windischius (Untersuch. iiber d. Urspr. d. Relativ-
pron. i. d. Indogerm. Sprachen; Curt. Stud. II, p. 201 sqq.) vel tracta-
verunt vel notaverunt, hic in priori particula factam esse statim in-
tellegimus.
Sed ad perfectum hypotaxeos, vel subordinationis, statum nondum
pervenimus, cum in hac correlationis condicione posterior enuntiatio
priorem absolute^) non superemineat. Quae tamen condicio, ut ni-
mium fusa atque prolixa erat, una cum sermonis Latini progressu
necessario evanuit. Properante enim ad secundam enuntiationem animo
eius qui loquebatur, particula altera omissa est. Prior^) quidem
1) Occurrit omnino semel apud priscos scriptores Latinos: Ter. Phor. 549.
2) Latet hic vis etiam condicionalis, de qua proximo in capite omnino
disseram.
3) Cf. Curtius. 1. c, p. 192.
4) De exemplis omnino loquor quae landavi; scilicet enuntiatio illa rela-
tiva demonstrativam sequi quoque potest.
- 34 -
enuntiatio iam subiuncta suam particulam conservabat sensu relativo.
Sic ergo factum est, ut 'dum' particula paulatim coniundio evaderet.
Exemplum supra positum nunc ita transmutare possumus; 'dum
pavet, tremit'.
Huius ex significationeadverbiali in significationemconiunctionalem
mutationis viam ac rationem recte, ni fallor, exposui. Nam sic pro-
gressionem habemus concinnam, quippe quia necessario illa fusior
locutio 'dum, dum' simpliciori antecessit. Cuius rei quasi testis est
Quintilianus, qui locutionem 'dum, dum' antiquam appellat. In iis
quae laudavimus exemplis usus ea causa videtur esse servatus, ut
arto utrumque sententiae membrum vinculo contineretur.
Nec progressionis analogiae nobis desunt. In his enim linguae
Graecae particulis correlatio, quam parataxis praecessit, ipsa induxit
hypotaxin. Et notandum est, eas coniunctiones quae sensum prae
se ferunt relativum omnes ex radicibus olim demonstrativis ortas
esse. 'Den angegebenen Konjunctionen entsprechen im Hauptsatze
entweder ausdriicklich gesetzte oder zu ergiinzende Demonstrativ-
adverbien, als: ots . . . rdtf; ecog . . . recog (poet.); 'fjfiog . . . T^fiog (poet.);
ocpQa . . . T6q)Qa (poet.); i^vixa . . . trjvixa (poet.) rrjvtxavta; d>g . . .
G>g\ e. q. s. (Kiihner. Ausfiihrl. Gramm. d. Gr. Spr.^ II, p. 949).
Harum omnium correlationum illa cog . . . &g nostrae 'dum, dum'
simillima est. Laudat Kiihnerus tres locos Homericos: S- 294 ' ag
d' idsv, ag ^tv SQcog nvxivag tpQtvag afiq)ixdkvip£v' ; T. 15 ' avtag
'AxtXksvg hg eld\ &g fiiv fiaXXov sdv ;|;dAog', x. t. «.; T. 423 ^ avraQ
'AxikXsvg cag sld\ cog avsjcakto, xal sixofisvog snog rjvda\ Locutionem
imitatur Theocritus : II, 82 'x^S iSov, a>g ifidvriv cag fisv tisqi d-vfibg
id(p%^ri ' — Fritschius 'cag Sfidvrjv' — ; III, 42. Theocritum imitatus est
praeter Bionem (I, 40) et Moschum (II, 74) Vergilius (Ecl. VIII, 41):
'Ut vidi, ut perii ut me makis abstulit error'.
Nec mihi dubium est, quin hic usus omnino primitivus^) ha-
bendus sit. Quam sententiam Kiihnerus quoque probare videtur.
1) Cf. Schmalz. Handb. d. klass. Alterthumswiss., p. 357: 'das mit deik-
tischem ce aus si entstandene sic korrespondiert mit si erst seit Horaz z. B.
ep. 1, 7, 69 aic ignovisse putato, si cenas hodie niecuvi (ist aber vielleicht die
urspriingliche Konstruktion = "so du lieute mit mir speisest, so darfst du
glauben"/.
- 35 -
'Dass die parataktische Satzverbindung die urspriingliche sei ver-
steht sich theils von selbst, theils geht es auch deutlich daraus
hervor, dass alle Sprachen fiir das Demonstrativ- und Relativpro-
nomen sowie fur die demonstrativen und relativen Adverbien und
Konjunktionen nur Eine Form besassen, namlich die demonstra-
tive, indem man das Demonstrativ zweimal setzte, einmal
mit hinweisender und dann mit zuruckweisender Kraft' (1.
c. II, p. 778).
Denique ne linguas recentiores quae dicuntur neglegere videar,
pfoferenda sunt ex iis pauca correlationis exempla, in quibus nostra
'dum' particulae interpretatio 'die Weile' occurrit. Peropportune se
nobis hic locus imprimis offert Anglosaxonicus : 'Cirus . . . . §d
hwile /e Sabine and Romane wunnon on {)am westdaele, ^d hwile waim
he' (Matzner, Engl. Gram. III, 2, p. 410), i. e. 'die Weile dass Sabiner
und Romer im Westen kampften, die "Weile kampfte er', vel 'dum,
dum'. Similiter: ^Do kiinec Josaphat in vride was, do buwete er
stete und feste biirge' (Vemaleken, Deutsche Synt. II, p. 372) et
'Denn so lange B zuriick drucket, so lange weichet er nicht aus
seiner Stelle' (ibid., p. 377).
Cap. lU.
De 'dum' particulae cum themate tempoi-is
praesentis usu coniunctioiiali.
Cum thetna temporis praesentis actionem exprimat continuam
(*die Handlung des Praesensstammes ist die dauernde': Curt. 1. c,
p. 181), non est, quod Mum' coniunctionem, quae re vera spatium
temporis significat, cum hoc themate saepissime usurpari miremur.
Nam notiones ambo, et verbi et coniunctionis, quasi expletivae sibi
respondent. Immo vero *dum' particulam primum cum hoc themate
solo esse usurpatam, in fine huius opusculi demonstrare conabor.
Interim rem ipsam et primum quidem usum indicativi praesentis
aggrediamur.
De 'dum' ooniunotione oum indioativo puri praesentis usnrpata,
oui enuntiatio prinoipalis perfecte oongruat.
In hoc titulo quem necessitate coacti fusius ascripsimus, purum
diximus praesens, ut a praesente quod grammatici historicmn vocant
et ab illo quod futtiri sensum quodam modo praebet ad tempus
distingueretur. Ceterum de his infra dicam.
Nec quemquam fallere potest , hunc usum ad correlationis
exempla modo laudata proxime accedere. Nam ambo enuntiationes
idem temporis spatium complent. Coniunctionem ergo plurimis locis
'so lange als' vertere possumus, quamquam nonnullis verbo Vahrend'
utendum est.
— 37 —
Perfecta liaec actionum congruentia temporalis maxime sane in
exemplis illis eminet quae sententiam generalem communemque
exprimunt. Conexus enim enuntiationum hic absolutus est. Vertimus
igitur coniunctionem paene semper 'so lange als'.
Exstant hi loci: Plaut. Bacch. 818 'quem di diligunt, Adule-
scens moritur, dum valet, sentit, sapit'; Capt. 84 'Quasi quom
caletur cocleae in oculto latent, Suo sibi suco vivont, ros si non
cadit: Item parasiti rebus prolatis latent In oculto miseri, victitant
suco suo, Dum ruri rurant' homines quos ligurriant'; 233 'Quod
sibi volunt, dum id impetrant, Boni sunt'; Mil. 762 'Sed procellunt
sese in mensam dimidiati, dum appetunt'; Pers. 113 'Dum manest,
omnis esse mortalis decet'; Titius frg. 1 (Meyer. Orat. Rom. Fragm.,
p. 204) 'Dum eunt, nulla est in angiportu amphora, quam non im-
pleant'; Ter. And. 266 'Dum in dubiost animus, paulo momento
huc vel illuc impellitur'; Eun. 934 *Quae dum foris sunt, nihil
videtur mundius' ; Heaut. 240 'nosti mores mulierum: Dum moliuntur,
dum conantur, annus est'; Varr. De ling. lat. V, 105 'quod stat aut
agitatur, corpus; ubi agitatur, locus; dum agitatur, tempus'; Rer.
rust. I, 19, 2 'quo sequendum nobis in singulis fundis, dum sumus
novicii, triplici regula, superioris domini instituto et vicinorum et
experientia. quadam'; 65 ('mustum) non promendum, dum fervet';
Lucr. III, 1082 'Sed dum abest quod avemus, id exsuperare videtur
Cetera'; IV, 358 'dum simulacra feruntur, Cogit hebescere eum
(ictum) crebris offensibus aer' ; 559 'Et conturbari vocem (necessest),
dum transvolat auras'; V, 764 'oppressum solem super ipsa tenere
(cur terra queat), Menstrua dum rigidas coni perlabitur undas'; IV,
1167 'ut (corpus) est, per membra sacer dum diditur ignis'; Catull.
LXIV, 145 'Quis dum aliquid cupiens animus praegestit apisci, Nil
metuunt iurare, nihil promittere parcunt'; Sall. Hist. inc. lib. rel.
103 (Dietsch.) 'imbecilla est fortitudo, dum pendet'.
Corroboratur omnino haud raro notio quae in 'dum' coniunctione
inest adverbiis expletivis.
Pertinet ad exempla quae modo laudavi hic locus : Plaut. Truc. 322
'Piscis ego credo, qui usque dum vivont, lavant, Minus diu lavare
quam haec lavat Phronesium'.
- 38 ~
. Praeterea saepius 'dum' coniunctioni respondent in euuntiatione
principali adverbia temporalia.
Hic proferenda sunt exempla duo: Plaut. Men. 194 'Meretrix tan-
tisper blanditur, dum illut quod rapiat videt'; Truc. 104 'Oenus
eorum aliqui ioculum amicae usque oggerit, dum illi harpagant' —
scripsi cum Schoellio pro verbis, 'aliquis oculum' et 'agant' quae
codices praebent 'aliqui iocuhim' et 'harpagant' — .
De adverbiis illis quae coniunctionem corroborant et de his quae
ei respondent, allatis exemplis omnis generis, uberius in ultimo capite
quaeram.
Docet quidem coniunctionum historia, significationem earum
omnino e conexu logico pendere qui enuntiationi subiunctae cum
principali intercedit. Itaque saepe fit, ut coniunctio aliqua significa-
tionem re vera exhibeat a vi sua grammatica quasi abhorrentem. Con-
iunctionibus autem teniporalibus magnam ad hanc rem inesse dvva(iiv
Aristoteliam, inter omnes constare necessest.
Cuius rei testimonia in hoc opusculo nonnulla proferam, quorum
in numero hi loci reponendi simt, praebente conivmctione vim leviter
condicionalem^): Plaut. Pers. 387 *Dum dos est, nullum vitium vitio
vortitur'; Acc. v. 345 R. *Nam ea [demum] oblectat spes aerumnosum
hospitem, Dum illud quod miser est clam esse censet alteros'.
Reliqua exempla, cum ad rem specialem vel factum spectent,
perfectam hanc congruentiam temporalem non tam clare prae se fe-
runt quam generalia illa superiora. Quae tamen congruentia re
vcra exstat, verbo autem, 'wiihrend', rarius illo 'so lange als', red-
denda est.
Loci sunt: Plaut. Asin. 531 'Ecastor nobis periclum et familiae
portenditur, Dum eius exspectamus mortem, ne nos moriamur fame';
Men. 72 (prol.) 'Haec urbs Epidamnus est, dum haec agitur fabula';
1) Trahit Theodiscum illud 'wenn' temporalem quoque originem: 'An-
fangs wann nel>en wenn, in neuerer zeit nur wenn fiir die einfache bedingung,
die oft halb temporal erscheint' (Vemaleken. 1. c. II, p. 424).
— 39 —
Pseud. 1126 'dum recens est, Dum datat, dum calet, devorari decet';
Emi. Sat. 31 (Vahlen.) 'Ille tristis cibum dum servat, tu ridens
voras'; Caecil. v. 147 R. 'Dum eius mortem inhio, egomet inter
vivos vivo mortuus'; Ter. Phor. 161 'At non cottidiana cura haec
angeret animum , Dum exspecto quam mox veniat qui adimat' ;
Titin. V. 29 R. 'Terra istaec est non aqua, ubi tu solitu's argutarier
Pedibus, cretam dum compescis'; Lucr. V, 587 'quoscumque (ignes)
in terris cemimu', flammae Dum tremor est clarus, dum cemitur
ardor eorum'.
Semel augetur coniunctio adverbio 'tantisper': Plaut. Truc. 11
(prol.) 'Athenas traloco ita ut hoc est proscaenium — Tantisper dum
transigimus hanc comoediam'.
Bis adverbio 'nunc': Plaut. Amph. 980 'Volo deludi illum, dum
cum hac usuraria Uxore nunc mihi morigero'; Truc. 713 'Nunc dum
instat, dum habet, tempus ei rei secundumst' — pro 'iusti iubet'
quod habeut B C D scripsit Schoellius 'instat' — .
Semel respondet in enuntiatione principali coniunctioni idem ad-
verbium: Ter. Ad. 108 'et tu illum, si esses homo, Sineres nunc fa-
cere, dum per aetatem licet'.
Commoditatis causa hunc coniunetivum praesentis per orationem
obliquam pro indicativo usurpatum hic laudo: Ter. Heaut. 148 'De-
crevi tantisper me minus iniuriae, Chremes, meo gnato facere, dum
fiam miser'.
Restant loci duo in quibus propter logicum enimtiationum conexum
vis causalis, ut supra condicionalis, subauditur. Conferenda est con-
iunctio illa tritissima Veil', quae similem ex sensu temporali iu
sensum causalem cursum^) confecit.
1) 'Weil, das mit dein pron. (die, alle) adverbial gebraucht wird, ge-
hort auch zu den fiigewortern der zeit. Wile ist ein subst. : weile, zeit, zoit-
raum und zeitpunkt ; ' die wile heisst : so lange , wiihrend. Im Anfange dcr
nhd. Zeit iinden wir: dieweil, weil; in der Folge ward es imnier seltener und
ging ins kausale iiber' (Vernaleken, 1. c. 11, p. 374; ibid., p. 406). Nec raro
Angli coniunctionem 'while' sensu causali usurpant. Quae omnia nobis quasi
testimonio sunt, "'dum' particulae inteipretationem ''dieWeile' bene esse supra
adhibitam.
— 40 —
Hi sunt: Plaut. Triii. 1149 'Quid ego ineptus, dum sermonem
vereor interrumpere, Solus sto nec, quod conatus sum agere, ago'?;
Ter. Ad. 699 'Occidunt me quidem, dum nimis sanctas nuptias Stu-
dent facere'^).
B.
De 'dum' couiuuctionis usu condiciouali.
Hunc particulae usum iuxta illum cum indicativo praeseutis,
quem sub A. exposui, hic tractabo, quia sic, ni fallor, vera vis et
coniunctionis et verbi clarius apparebit.
Supra quidem particula notionem condicionalem bis praebuit, ut
in hoc exemplo : 'dum dos est, nullum vitium vitio vortitur'. Re vera ^)
autem illa hic 'so lange als' siguificat, notioque condicionalis, ut rem
iterum commemorem, conexui muntiationum logico tribueuda est.
Nec aliter res in hoc usu quem praesertim condicionalem usur-
pamus se habet. Gignit enim coniunctivus') conexum enuntia-
tionum condicionalem, coniunctio autem, quamquam hanc Venn
nur' reddere solemus, plane temporalis^) est.
Cum enim coniunctivus omnino voluntatem eius qui loquitur vel
cupidinem vel denique opinionem significet, ad quasdam protases
notandas quasi uatura nobis commendatur. Inter quas eae sunt
quae et voluntatem siguificant et ad futurum spectant. Indicati-
vus nunquam coniimctivi colorem communicare potest, cum rem sub
facti (cf. exempla sub A. laudata) forma semper exhibeat.
lam ad ipsa exempla transeamus et primum quidem ad illa in
quibus enuntiatio subiuncta notionem praebet affirmativam: Naev.
1) Locorum conspectum in fine capitis dabo.
2) Id est, si vis eius grammatica sola spectatur.
3) Cf. Probst. 1. c, p. 137 : 'Demgemass aber stand jeder Partikel, die
mit dem Subjunctiv in Verbindung treten konnte, d. h. allen Partikeln
der Weg zur kondizionalen Konjunction offen' e. q. s. .
4) Conferendum est illud coiTclationis exemplum (Plaut. Truc. v. 232):
'dum habeat, dum amet'.
m:\
— 41 —
V. 130 R. 'Qaid si taceas? dum [te] videat, tam sciat quid scriptum
siet'; Plaut. Amph. 996 'Quod omnis homines facere oportet, dum id
modo fiat bono' ; Bacch. 418 'Dum caveatur, praeter aequom ne quid
delinquat, sine' ; Capt. 694 'Dum pereas, nihil interduo aiant vivere' —
cum Dousa 'interduo' et cum Fleckeiseno ^aiant' scripsi pro librorum
Mnterdico' et 'dicant' — ; Cas. 75 (prol.) 'Id ni fit, mecum pignus, si
quis volt dato, In umam mulsi, Poenus dum iudex siet' ; II, 5, 23 'Unus
tibi hic dum propitius sit luppiter, Tu istos minutos cave deos flocci
feceris'; Curc. 37 *Dum ted abstineas nupta vidua virgine luventute
et pueris liberis, ama quod lubet'; 180 'Dum mi abstineant invidere,
sibi quisque habeant, quod suomst'; 429 'maxime (inspicias) Tuo
arbitratu, dum auferam abs te id quod peto' — scripsit Goetzius
'aufero'; mihi ut Elsteo^) 'auferam' videtur esse praeferendum, quo
spectant 'auferam' ex 'adferam' E^ et 'adferam' B, et poscit sensus
coniunctivum, quo vis condicionalis clarius prodeat' — ; 460 'quid id
refert tua, Dum argentum accipias?'; Epid. 348 'Dum tibi ego place-
am atque obsequar, meum tergum flocci facio'; 679 'Dum sine me
quaeras, quaeras mea causa vel medio in mari' — 'DU
SQUAERAS' A, 'dum sine me quaeras' BJFZ; deest 'vel' in A, ex-
stat in BJFZ, ego cum Ussingio hoc retineo contra Goetzium qui
'Dummodo sine me' e. q. s. scripsit — ; Merc. 84 'Amorem (dico)
missum facere me, dum illi obsequar'; 904 Mum istic siet' (bene est);
Pers. 146 'Quaeso hercle me quoque etiam vendas, si lubet, Dum
saturum vendas'; Rud. 747 'Quid mea refert, haec Athenis nataene
au Thebis sient, Dum mihi recte servitutem serviant'?; 1100 ^Omnia
ego istaec facile patior, dum hic hinc a me sentiat'; Trin. 210 'Non
flocci faciunt, dum illud quod lubeat sciant'; Truc. 736 'Discant, dum
mihi commentari liceat'; Pac. v. 228 R. 'Quovis exitio cupio, dum
prosim'; Ter. Ad. 224, quasi iam usquam tibi sint viginti minae,
Dum huic obsequare'; 313 'Satis mihi id habeam supplici, dum illos
ulciscar meo modo'; And. 677 'Ego. . . . debeo. . . . Capitis periclum
adire, dum prosim tibi'; 825 'dum id efficias quod cupis, Neque
modum benignitatis neque quid me ores cogitas' ; Inc. inc. fab. v. 159 R.
(Fragm. Trag.) 'Pereant amici, dum inimici una intercidant' ; Lucil.
659 Lach. 'Cocu non curat caudam insignem esse illam, dum pin-
guis siet'; Acc. v. 204 R. 'oderint, Dum metuant'; Pomp. v. 152 R.
1) In libello sententiani protulit, qui inscribitur 'De dum j^articulae usu
Plautino', Halis LXXXII (p. 31). Usum adverbialem et correlativum onmino
non excussit. Plus valet in arte critica quam in rebus grammaticis.
■'i
— 42 —
*Ego rumorem parvi facio, dum sit rumeu qui impleam'; Varr. De
ling. Lat. IX, 105 'quod sit an noii, nihil commovet analogian, dum,
sacrifico qui dicat, servet sacrificabo et sic per totam formam'; Lucr.
I, 246 'Licolumi remanent res corpore, dum satis acris Vis obeat
pro textura cuiusque reperta'; 434 'Augmine vel grandi vel parvo
denique, dum sit, Corporis augebit numerum'; II, 659 'Concedamus,
ut hic terrarum dictitet orbem Esse deum matrem, dum vera re
tamen ipse Religione animum turpi contingere parcat'; V, 1429 'at
uos nil laedit veste carere Purpurea atque auro signisque ingentibus
apta, Dum plebeia tamen sit'; Catull. LV, 22 'Vel si vis, licet obseres
palatum, Dum veri sis particeps amoris' — 'veri' Rossbergius, 'vestri'
V, 'nostri' G et ceteri — ; CXIV, 5 'Quare concedo sit dives, dum
omnia desuit. Saltum laudemus, dum bono ipse egeat' — 'bono'
Riesius, 'modo' libri — .
Digna sunt quae per se commemorentur haec exempla duo, in
quibus, cum desit verbum, vis tamquam adverbialis ') subauditur:
Plaut. Stich. 426 'Stich. papae, Ducam hodie amicam. Epign. vel
decem, dum de tuo'; Ter. Phor. 526 ^An. non pudet Vanitatis? Do.
miuume, dum ob rem'.
Sequitur coniunctionem adverbium 'quidem' ('equidem') his locis:
Plaut. Curc. 704 (permitto) 'Dum quidem hercle ita iudices, ne quis-
quam a me argentum auferat'; Stich. 554 'quattuor sane dato, Dum
equidem hercle quod edant addas'; 687 'convenit, Dum quidem hercle,
quisquis veniat, veniat cum vino suo'; Trin. 58 'Dum quidem hercle
tecum nupta sit, sane velim'.
Corroboratur illa adverbio 'modo' his locis: Plaut. Amph. 644
'Absit, dum modo laude parte domum se Recipiat'; Aul. 239 'Dum
modo morata recte veniat, dotatast satis'; Epid. 270 'facere cupio
quidvis, dum id fiat modo'; Mil. 254 'Quantum vis prolationis: dum
modo hunc prima via Inducamus' e. q. s.; 784 'aequi istuc facio, dum
modo Eam des quae sit quaestuosa' — 'facio' F Z, 'faciom dummodo'
CD, faciimdu modo ' B, 'facio, dum modo' Camerarius et Ribbeckius,
'faciam' Ritschelius: sed insinuavit se in textum illud 'm', de quo
vide Ribbeckii editionem (v'v. 236, 1323) — ; Ter. Eun. 320 Tac tra-
1) Forsitan quispiam recte dixerit, meram hic fieri ellipsin. Locos
tamen separatim laudare malui.
-.5^
— 43 —
das: mea niliil refert, dum potiar modo'; Heaut. 466 'faciat quid-
libet: Sumat consumat perdat, decretumst pati, Dum illum modo
habeam mecum'-, 641 'quidvis satis est, dum vivat modo'; Afran. v.
409 R. *Heu me miserum! dum modo doleat aliquid, doleat quid lubet';
Lucr. IV, 631 'Nec refert quicquam quo victu corpus alatur, Dum
modo quod capias concoctum didere possis'.
Praeterea his adverbiis temporalibus. 'Cottidie': Plaut. Men. 90
'Dum tu illi, quod edit et quod potet, praebeas Suo arbitratu usque
adfatim cottidie^), Numquam hercle efFugiet'. 'Interea': Plaut. Most.
71 'Dum interea sic siet, istuc actutum sino'.
Respondent coniunctioni in enuntiatione principali haec adverbia
temporalia. 'Ilico': Plant. Capt. 608 'iube me vinciri ilico, Dum istic
itidem vinciatur'. 'Numquam': Plaut. Men. 90 (vide supra). 'Semper':
Plaut. Asin. 166 'Semper tibi promissum habeto hac lege, dum su-
peres datis'.
Exstat coniunctivus imperfecti pro praesenti per temporum conse-
cutionem his locis: Plaut. Capt. 32 (prol.) 'Nil pretio parsit, filio dum
parceret'; Sall. Cat. 5, 6 'neque id quibus modis adsequeretur dum
sibi regnum pararet, quicquam pensi habebat'; 14, 6 'postremo neque
sumptui neque modestiae suae parcere, dum illos obnoxios fidosque
sibi faceret': 40, 4 'nihil tam asperum atque tam difficile esse, quod
non cupidissume facturi essent, dum ea res civitatem aere alieno
liberaret'.
Bis corroboratur coniunctio adverbio 'modo': Varr. Men. Marcipor
XVII (7) Biich. 'Pelian Medeae permisisse, ut se vel vivum degluberet,
dum modo redderet puellum'; Rer. rust. III, 17, 9 'tanta ardebat cura,
ut architecto permiserit vel ut suam pecuniam consumeret , dum modo
perduceret specus' e. q. s. .
In iis quae sequuntur exemplis propter enuntiationis subiunctae
naturam vis tcmporalis apparet, dominante hic ut semper conexu
1) Aliter hic 'cottidie' quam infra 'interea' videtur usurpari. Sin acriter
spectas, conjunctionis notionem etiam hoc abverbio augeri intelliges.
— 44 —
logico: Plaut. Pers. 494 'faciam ut mei memineris, dum vivas' —
alteram Ritschelii coniecturam, omisso librorum verbo 'vitam', secutus
sum, nec aliter Elsteus qui Bacch. 1193; Cas. II, 8, 30; Curc. 664;
Rud. 499; Truc. 400 confert, ubi solum Vivas' vel 'vivat' reperitur — ;
Poen. 20 (prol.) 'Neu (dissignator) sessum ducat, dum histrio in scena
siet'; 884 'dum ero insidias paritem, (metuo) ne me perduim'; Pseud.
629 *dum tu sternuas, Res erit soluta' — sic A; cf. ea quae dixit Stu-
demundius Herm. I, p. 308 — ; Rud. 499 'Deosque inmortales quaeso,
dum vivas, uti omnis tui similis hospites habeas tibi'; Ter. Ad. 681
'Ita velim me promerentem ames, dum vivas, mi pater'; Heaut. 715
'Tu fors quid me fiat parvi pendis, dum illi consulas'; 1058 'haec
dum incipias, gravia sunt, Dumque ignores; ubi cognoris, facilia';
Varr. Rer. rust. II, 4, 14 'haram facere oportet circiter trium pedum
altam et latam amplius paulo, ea altitudine abs terra, ne, dum exi-
lire velit praegnas, abortet'.
Corroboratur 'dum' hoc adverbio temporali. 'Semper': Plaut. Curc.
664 'ego dotem dabo. Quid dotis? egone? ut semper dum vivat me
alat' — cf. illud 'all' die Weil' -.
Respondent iu enuntiatione principali coniunctioni haec adverbia.
'Semper': Ter. Heaut. 951 'Adeo depexum (dabo), ut, dum vivat, me-
minerit semper mei'. 'Tantisper': Cat. Inc. lib. rel. (Jordan.) 3 'Qui
tantisper nulli rei sies, dum nihil agas'. 'Usque': Ter. Phor. 1030
'Habet haec ei quod, dum vivat, usque ad aurem ogganiat'. 'Usque
adeo': Ter. Eim. 742 'Usque adeo illius ferre possum ineptiam et
magnifica verba, Verba dum siut'.
In his autem exemplis enuntiatio subiuncta notionem prae se fert
ncgativam: Plaut. Aul. 491 ^(^uo lubeat, nubant, dum dos ne fiat comes';
Bacch. 867 'pacisce ergo obsecro quod tibi hibet, Dum ne manufesto
hominem opprimat neve enicet'; Capt. 338 'dum ab re nequid ores,
faciam'; 682 'Dum ne ob malefacta peream, parvi existumo'; Curc. 36
' Nemo ire quemquam publica prohibet via. Dum ne per fundum saep-
tum facias semitam . . . . , ama quod lubet' ; Mil. 893 'Dum ne scientes
quid bonum faciamus, ne formida'; Trin. 979 'Dum ille ne sis quem
ego esse nolo, sis mea causa qui lubet'; Cat. De agr. cult. XXXIII, 1
— 45 —
'quam altissimam vineam facito alligatoque recte, dum ne nimium
constringas'; L, 2 'et quae crassissima et aquosissima erimt, ea po-
stremum arato, dum ne prius obdurescant'; Ter. And. 902 'Quidvis
cupio, dum ne ab hoc me falli comperiar, Chremes'; C. I. L. I, 198, 16
*facito ut viros ita legat, .... rfum ne quem eorum legat' e. q. s.;
30 ' Praetor .... facito utei quod recte factum esse volet, dum neiquid
advorsus h(ance) l(egem) fiat'; 63 'legati adessint, deum nei longius
C dies edat' — 'deum' errore pro 'dum' — ; 199, 31 Traeter ea in
eo agro niquis possideto nisi de maiore parte Langensium Veiturio-
rum sententia, dum ne alium intromitat nisi Genuatem'; 42 'id uti
facere liceat, dum ne ampliorem modum pratorum habeant, quam'
e. q. s.; 202, 2, 14 'ei quaestores et) iure ea lege praecones IIII le-
gimto sublegunto, quo iure qua lege quaestores, quei nunc sunt, prae-
cones III legerunt sublegerunt, dum niquem .... legant sublegant,
quoius in locum' e. q. s.; 204, 2, 34 'ea lex ieis portitoribus capiun-
deis esto, dum neiquid portori ab ieis capiatur, quei' e. q. s.; Varr.
Rer. rust. I, 35, 2 'fossas novas fodere, veteres tergere, vineas arbu-
stumque putare, dum in XV diebus ante et post bnimam, ut pleraque,
ne facias'.
Corroboratur 'dum' his advejbiis. 'Modo': Lucr. III, 410 'stat
cernundi vivata potestas, Dum modo ne totum corrumpas luminis
orbem'. 'Quidem': Plaut. Aul. 211 'Dum quidem ne quid percon-
teris, quod mi haud lubeat proloqui' (proloquar); Merc. 424 *Dum
quidem hercle ne minoris vendas quam ego emi, pater' (vendas);
Pers. 657 'dum quidem ne nimis diu tuus sim, volo' (tuus esse).
Coniunctioni respondent haec adverbia. Torro': Ter. Hec. 634
'Dum ne redducam, turbent porro quam velint'. 'Saepe': Cat. De
agr. cult. V, 4 'et id faciat saepe, dum ne lassus fiat'.
In III exemplis coniunctivus legitur imperfecti per temporum
consecutionem: C. I. L. I, 196, 6 'deque eeis rebus, ubei eorum
verba audita essent, utei senatus noster decemeret, dum ne minus
senatorbus C adesent quom ea res cosoleretur' ; 9 Msque de senatuos
sententiad, dum ne minus senatoribus C adessent quom ea res coso-
leretur, iousisset'; 17 eadem quam in proximo loco verba leguntur.
46 —
De 'dum' conianotione cnm iudicativo puri praesentls sine per-
fecta actionum congruentia temporali usurpata.
Spectat haec capitis divisio ex parte quidem ad usum quem
sub A. tractavimus, cui quasi respondet. Quod enim inter duo ge-
nera interest, id vi omnino efficitur actionis principalis, quae, dum
fit actio enuntiationis subiunctae, ipsa demum exsistit. Ergo, cum
enuntiationum tempora non plane consentiant, ut actiones illas sub
A. disceptatas concurrmtes^) sic has coincidentes haud inepte deno-
minare licet. Coniunctionem hic 'wiihrend' vertimus, nunquam 'so
lange als'.
Exempla sunt: Plaut. Mil. 93 'Itaque hic meretricis, labiis dum
ductant eum, Maiorem partem videas valgis saviis'; Ter. Phor. 767
'Nostrapte culpa facimus ut malis expediat esse, Dum nimium dici
nos bonos studemus et benignos' ; "Varr. Rer. rust. I, 47 'eae dum tene-
rae sunt, vellendae'; III, 14, 3 'et hunc (cibum), dum serpit, non
solum in area reperit, sed etiam' e. q. s.; Lucr. I, 178 'pate fit quod-
cumque creatur, Dum tempestates adsunt et vivida tellus Tuto res
teneras effert in luminis oras'; II, 1125 'Plura sibi adsumunt quam
de se corpora mittunt, Dum facile in venas cibus omnis inditur, et
dum Non ita sunt late dispersa'; III, 707 *in manando (anima atque
animus) dissoluntur, Dum quasi per caulas omnis diduntur in artus';
IV, 92 'dum veniunt, extrinsecu' torte Scindimtur per iter flexum';
280 'Dum (imago) venit ad nostras acies, protrudit agitque Aera';
955 'Haec eadem cibus, in venas dum diditur omnis, Efficit'; Catuh
LXIII, 57 'Cupit ipsa popula ad te sibi dirigere aciem, Rabie fera
carens dum breve tempus animus est'.
Respondent coniunctioni haec adverbia temporalia. 'Interdum':
Lucr. V, 1100 'Et micat interdum flammai fervidus ardor, Mutua
1) De duabus rebus quae idem temporis spatium complent dicitur Latine
verbum 'concurrere'. Ego pro actionibus non plane contemporaneis verbum
confinxi 'coincidere'. Qnorum ad normam nomina addidi 'concurrentia' et 'coin-
cidentia'. Sane licet propter sermonis in his rebus egestatem aliquos 'terminos
technicos' comminisci.
v#.
— 47 —
dum inter se rami stirpesque teruntur'. *Modo': Caec. v. 109 R.
'Modo fit obsequens hilarus comis Communis concordis, dum id quod
petit potitur'.
Nonnullis in locis propter enuntiationum inter se relationem
vis particulae causalis efficitur. Qua de re in universum supra
(sub A.) dixi.
Exempla sunt: Plaut. Pseud. 685 'Certa amittimus, dum incerta
petimus'; Trin. 255 Tit ipse, dum illis comis est, Inops amator';
Lucr. I, 659 'Ardua dum metuimt, amittunt vera viai; III, 68 'Unde
homines dum se falso terrore coacti Effugisse volunt longe, longeque
remosse, Sanguine civili rem conflant'.
Semel coniunctioni respondet adverbium 'saepius': Varr. Men.
Agatho VII(4) Biich. 'et pueri in aedibus saepius pedibus offensant,
dum recentes musteos in carnario fluitare suspiciunt'.
Hic usus, cuius exempla Draegerus (Hist. Synt. d. Lat. Spr. II,
p. 578) compluria laudat, posterioribus temporibus omnino frequen-
tior fit, sensimque crescens tale denique exemplum praebet: lustin.
XXI, 5, 11 'Inter has tamen dissimulationum artes insimulatus est
adfectatae tyrranidis, nec aliter quam dum contemnitur, liberatus est'
('und nur weil man ihn missachtete').
Porro aliis locis propter eandem ac modo dixi causam sententia
efficitur quae ad sensum concessimm^) accedit.
Hi sunt: Plaut. Curc. 170 'Ipsus se excruciat qui homo quod
amat videt nec potitur, dum licet'; Lucr. III, 592 'Quin etiam finis
dum vitae vertitur intra, Saepe aliqua tamen e causa labefacta vide-
tur Ire anima' — notandum est alioquin adverbium 'tamen' coniunc-
tioni respondens — .
1) 'Die Gleichzeitigkeit der Handlungen schliesst haufig eine adversative
Beziehung in sich, welche den Partikeln des Nebensatzes an sich fremd, aber
auf solche Art auf sie ubertragen ist, dass sie selbst bei der Gegeniiberstellung
ungleichzeitiger Handlungen gebraucht werden konnen' (Matzner, Engl. Gram. ^
n, 2, p. 462). Et usus 'wahrend' coniunctionis concessivus hic laudari potest.
t . «*."*
■i.
— 48 — •
Quoniam igitur omnino enuntiationes plurimum pollent, con-
iuncUones, genus verborum plane fortuitum, partes secundas agunt,
affirmare licet, casu solo factum esse, ut 'dum' particula coniunctio
etiam concessiva non exstiterit nec in grammaticis tironum usui
destinatis una cum 'licet', 'quamvis' etc. hodie reperiatur. Habet
enim re vera 'cum' coniunctio et vim temporalem et concessivam.
Id tamen concedendum est, ita in 'dum' particula eminere vim tem-
poralem continuam, ut ad actiones quae eodem tempore non fiunt
coniungendas male sit accommodata. Quae res usum eius multum
sine dubio in universum impedivit, quominus uberius amplificaretur.
D.
Usurpatur ,'dum' coniuntio cum tndicativo praesentis, cuius actio
ultra tempus praesens plus minus in futurum producitur. Fraesto
est perfecta actionum congruentia temporalis.
Haec quidem quae nunc dico praesentia ab illis sub A. et C.
tractatis hoc distinguuntur. Fiunt actiones eorum in spatio tempo-
ris quod non plane praesens est, sed ex praesente in futurum ex-
tendens utratnque notionem in se continet. Quod enim enuntiatur
et ad statum praesentem valet et ad futurum'). Notionem sane
ahsohite futuram, de qua infra dicendum erit, haec praesentia mi-
nime exprimunt. Ceterum hanc enuntiationis subiunctae vim ex
eius ad enimtiationem principalem relatione omnino oriri, vix est,
quod notem.
Coniimctionem 'wahrend' vertimus, rarius 'so lange als'.
Exempla sunt: Plaut. Bacch. 737 'Mane, dum scribit'; 988 'ades,
dum ego has perlego'; Cas. IV, 3, 1 'Age tibicen! dum illam edu-
cunt huc novam nuptam foras, Suavi cantu conlecebra omnem hanc
plateam hymenaeo'; V, 2, 5 'Operam date, dum mea facta itero';
Curc. 253 *mane sis, dum huic conicio somnum'; 280 *Date viam
mihi, noti ignoti, dum ego hic officium meum Facio'; Men. 552 'Sed
1) Omnibus scilicet notum est, cum olim praesens futuri munere esse func-
tum, tum omni aetate actionem ad futurum spectantem saepissime illustrare.
Cf Kvihner. Ausfuhrl. Gram. d. Lat. Spr. II, 1, p. 86.
— 49 —
quid ego cesso, dum datur mi occasio tempusque abire'? e. q. s.;
878 'Quid cesso abire ad navem, dum salvo licet'?; Mil. 234 'tace,
Dum in regionem astutiarum mearum te induco'; 1404 'Mane, dum
narro'; 1409 'Loquere, dum nonnihili factu's'; Most. 99 'Auscultate,
argumenta dum dico ad hanc rem' — locum imcis inclusit Ritsche-
lius, ut unum ex illis additamentis 'quibus ipsius Plauti sermo dila-
tatus est simili loquacitate atque qua prologi non Plautini lan-
guent'; Lorenzio videtur esse Plautinus; ego versum ut alicui prisco
scriptori omnino tribuendum non omisi — ; 688 'huc concessero,
Dum mihi senatum consili in cor convoco' ; Pers. 500 *tace, dum per-
lego'; 811 'Delude ut lubet, erus dum hinc abest'; Poen. 41 (prol.)
'Dum ludi fiunt, in popinam pedisSqui Liruptionem facite'; 491 'dum
exta referuntur, volo Narrare tibi etiam unam pugnam'; Pseu^. 40
'Tace, dum tabellas perlego'; Rud. 575 Ma mihi vestimenti aliquid
aridi, Mea dum arescunt'; 774 (oro, senex) 'Ut illas serves, vim de-
fendas, dum ego erum adduco meum'; 779 'ego, dum abes, ut abeat
non sinam'; 854 'Utrumvis opta, dum licet'; 1032 *Mane, dum re-
fero condicionem' ; Stich. 696 'Sed amica mea et tua dum comit
dumque se exomat, nos volo Ludere inter nos'; Trin. 11 (prol.)
Mate vocivas auris, dum eloquor'; Truc. 630 'Sed ego cesso hinc me
amoliri, ventre dum salvo licet'?; Cat. Orat. frg. V (Jordan.) 'bene
fa< iium a vobis, dum vivitis, non abscedet'; Ter. Ad. 312 'Nihil est
quod malim quam illam totam familiam dari mihi obviam Ut ego
hanc iram in eos evomam omnem, dum aegritudo haec est recens';
Eun. 595 'Cape hoc flabellum, ventulum huic sic facito, dum lava-
mur'; Heaut. 345 ^Datur, fruare dum licet'; Hec. 725 'Sed vin ad-
esse me xma, dum istam convenis'?; Phor. 982 'Adsequere, retine,
dum ego huc servos evoco'; Inc. inc. fab. v. 47 R. (Fragm. Trag.)
'Video te, video: vive Ulixes, dum licet'; Lucil. 713 (Lach.) 'Oratio-
nem facere compendi potes Salve, dum salvis tergo et tergino licet';
Varr. Rer. rust. I, 1, 3 'neque patiar : me, ne dum vivo qui-
dem, necesariis meis quod prosit facere'; II, 5, 1 'tu vero, Murri,
veni mi advocatus, dum asses solvo palibus'
Corroboratur 'dum' hoc adverbio.
*Nunc': Plaut. Most. 20 'Nimc dum lubet licetque, pota, perde
rem'; 217 'si illum inservibis solum, Dum tibi nunc haec aetatulast,
in senecta mala querere' — docet Ladewigius (Philol. XVIT, p. 4(55),
vv. 186—207, 208 — 223 unam atque eandem exponere sententiam,
4 '
— 50 —
*nur lafst sich schwer entscheiden, welche Fassung dem Plautus ge-
hore, denn des Plautus unwiirdig ist keine'; cum Lorenzio (quem
vide sis ad locum) vv. 186 — 207 pro genuinis habendos esse puto,
nec locum adnumerare (cf. supra Most. 99) recusavi — ; Poen. 42
'nunc dum occasiost, Nimc dum scribilitae aestu aestuant, occurrite'.
Respondent coniunctioni haec adverbia vel locutiones adverbiales.
'Aliquantisper': Plaut. Pseud. 572 'Concedere aliquantisper hinc
mi intro lubet, Dum concenturio in corde sycophantias '.
'Aliquot dies': Plaut. Poen. 1421 'Dum auctionem facio, hic
opus est aliquot ut maneas dies' — vv. 1372 — 1422 damnant viri
docti complures (cf. Goetzii Loewiique edit.); ego exemplum non
omisi (cf. supra Most. 99) — .
'Nimc': Ter. And. 597 'potes nunc, dum animus inritatus est'.
'Paulisper': Plaut. Mil. 197 'paulisper tace, Dum ego mihi
consilia in animum convoco et dum consulo, Quid agam' e. q. s.; Kud.
1036 'Paulisper remitte restem, dum concedo et consulo'.
'Porro': Plaut. Bacch. 1006 'Ausculta porro, dum hoc quod
scriptumst, perlego'.
'Proin' ('etiam atque etiam'): Ter. Eun. 56 'Proin tu, dum est
tempus, etiam atque etiam cogita'.
'Tantisper': Ter. Ad. 70 'Malo coactus qui suom officium facit,
Dum id rescitum iri credit, tantisper pavet'.
In "liis exemplis vis subauditur condiciondlis (cf. quae supra sub
A. dixi): Plaut. Merc. 553 'Demum igitur, quom seis iam senex, tum
in otium Te conloces, dum potes ames'; Truc. 163 'Dum vivit, ho-
minem noveris: ubi mortuost, quiescat'.
Corroboratur 'dum' semel adverbio 'quidem': Plaut. Asin. 463
'credam fore, dum quidem ipsus in manu habeo'.
— 51 —
In uno exemplo coniundmis exstat imperfecti per attractionem
pro indicativo praesentis: Plaut. Mil. 948 'misi parasitum meum, Ut
latrones, quos conduxi, hinc ad Seleucum duceret, Qui eius regnum
tutarentur, nuhi dum fieret otium'.
E.
Usurpatur ^dum' coniunctio oum indioativo eiusdem quam modo
exoussi praeseutis. Adest aotionum coincidentia.
Quae autem supra de hoc praesentis usu exemplis in imiversum
praemisi, ea huc quoque omnia spectant, nec est, cur itiorem. Cete-
rum coniunctionem semper 'wahrend' vertimus.
Exempla sunt: Plaut. Aul. 621 'perscrutabor fanum, si inveniam
uspiam Aurum, dum hic est occupatus'5 Men. 257 'geminum dum
quaeris, gemes' — 'quaeres' A, 'quaeris' Ritschelius — ; Merc. 1006
'non utibilist hic locus factis tuis, dum memoramus'5 Mil. 595 'Ibo
intro, ne, dum absum, ultimus sorti fuam' — 'multi ('multis' B'^)
sortito ('sortita' D) sua' ('sua' D) BCD; 'multaesortitaefia'
(vel 'fim') in A legere sibi visus est Ritschelius; ultima Loewius
probabilius 'fiat' quam 'fiam' legi, sed incerta post 'f' omnia ad-
notavit; sic Ribbeckius, qui ipse 'dubitanter' proposuit 'ultimus sorti
fuam', quod mihi magis placet quam Ritschelii 'illis sortitus fuat' — ;
1317 'orant te ut eas: ventus operam dum dat, ut velum explicent';
1334 'ne interveneris, Quaeso, dum resipiscit'; Poen. 914 "^At enim
nihil est, nisi dum calet, hoc agitur'; Pseud. 921 Mum ille dormit,
volo Tu prior occupes'; Rud. 123 'Quin tu in paludem is exsicasque
harimdinem, Qui pertegamus villam, dum sudumst'; Ter. And. 556
'Em, id te oro ut ante eamus, dum tempus datur, Dum eius lubido
occlusast contumeliis ' ; Eim. 763 'Tu abi atque obsera ostiu% intus,
dum ego hinc transcurro ad forum'; Hec. 746 'Quaere aliimi tibi
firmiorem, dum tibi tempus consulendi est'; Phor. 341 'Dum tibi fit
quod placeat, ille ringitur'; 716 'matura, dum libido eadem haec
manet'; Varr. Men. K02M0T0P. III (8) Biich. 'Detis habenas ani-
mae leni, Dum nos ventus flamine sudo Suavem ad patriam perdn-
cit'; Catull. XXI, 12 'Quare desine, dum licet pudico'.
4*
- 52 -
Corroboratur 'dum' semel adverbio 'interea': Plaut. Merc. 778
'Darei potest, interea dum illei ponimt'.
Coniunctioni respondent in enuntiatione primaria haec adverbia.
'lam': Men. 330 'Te ire hercle meliust intro iam atque accum-
bere, Dum ego haec appono ad Volcani violentiam'.
'Interea': Plaut. Asin. 914 'Atque interea ut decumbamus, sua-
debo, hi dum litigant'.
'Interim': Plaut. Stich. 764 'interim, Meus oculus, da mihi sa-
vium, dum illic bibit'.
*Tum*: Ter. Phor. 549 *Tum igitur, dum licet dumque adsum,
loquimini mecum, Antipho'.
'Proin': Inc. inc. fab. frg. 29 (Fragm. Trag.) 'Proin demet abs
te regimen Argos, dum est potestas consili'.
Locis duobus vim sentimus leviter causalem: Varr. Rer. rust. III,
16, 9 'sed, o Merula, Axius noster ne, dum haec audit physica, fa-
tiscat, quod de fructu nihil dixi, nunc cursu lampada tibi trado' —
'physicam (phisicam A) achiscat' PAB, 'physicam addiscat' v.;
'physica fatiscat' Schneiderus — ; Sall. Cat. 52, 12 'ne illi sangui-
nem nostrum largiantur et dum paucis sceleratis parcunt, bonos
omnes perditum eant'.
Semel exstat caniunctivus praesentis per orationem obliquam pro
indicativo: Plaut. Pseud. 564 'Suspiciost mihi nunc vos suspicarier,
Me idcirco haec tanta facinora his promittere, Quo vos oblectem,
hanc fabulam dum transigam'.
Semel coniunctivus impei'fecti per attractionem: Inc. inc. fab. v.
169 R. (Fragm. Trag.) 'Perque agros dispergit corpus: id ea gratia,
Ut dum nati dissupatos artus captaret parens, Ipsa interea effuge-
ret' — coniimctioni respondet adverbium 'interea' — .
— 53 —
F.
De ^dum' ooniunctione cnm indicativo praesentis historici nec sine
perfeota aotionum congruentia temporali usurpata.
Hoc quidem praesens post vera praesentia et illa quae notionem
tamquam futuram exhibent excutiendum putavi..
More nostro ab actionibus concurrentihus incipimus. Coniunctio
'wahrend' reddenda est.
Loci sunt: Plaut. Amph. 114 'Et. haec ob eam rem nox facta
est longior, Dum cum illa quacum volt voluptatem capit'; Cas. III,
2, 5 'contrivi diem, Dum asto advocatus quoidam cognato meo';
Cist. I, 1, 89 'dum redeo domum, Conspicillo consecutust clanculum
me usque ad foreis'; Pers. 448 'dum stas, reditum oportuit'; Trin.
839 'satis partum habeo Quibus aerumnis deluctavi, filio dum divi-
tias quaero'; Ter. Ad. 691 'haec dum dubitas, menses abierunt de-
cem'; 868 'dum studeo illis ut quam plurimum Facerem, contrivi
in quaerundo vitam et aetatem meam'; Eun. 341 'Dum haec dicit,
abiit hora'; 583 'dum apponatur, virgo in conclavi sedet'; Heaut.
399 'Nam dum abs te absum, omnes mihi labores fuere quos cepi
leves, Praeter qiiam' e. q. s.; Hec. 802 'Itaque ineptus hodie dum
illi sedeo, ut quisque venerat Accedebam'.
Corroboratur 'dum' adverbio 'usque': Plaut. Men. 105 'Set mi
intervallum iam hos dies multos fuit, Domi dum invitus sum usque
cum caris meis' — 'domi domitus sum' libri, 'domi dum invitus
sum' felicissime Madvigius, 'domi dum dominus' Ritschelius — .
Coniimctioni respondent haec adverbia vel locutiones adverbiales.
'Totum diem': Ter. Hec. 801 'frustra ubi totum desedi diem,
Myconium hospitem dum expecto in arce Callidemidem'.
'Hos dies multos': Plaut. Men. 105 cf. sup.
— 54 —
'Paucos dies'; Sall. Cat. 36, 1 'Set ipse paucos dies conmoratus
apud G. Flaminiuin Flammam in agro Arretino, dum vicinatem antea
sollicitatam armis exomat, . . . . ad Manlium contendit'.
'Amplius horam': Catull. XCIX, 5 'amplius horam Suffixum in
summa me memini esse cruce, Dum tibi me purgo'.
*Iam dudum': Plaut. Cas. 11, 6, 15 'atque adeo mihi dum cupio,
perperam lam dudum hercle fabulor'.
*Ibei' (sensu temporali, ut videtur): Eim. Ann. 261 (Vahlen.)
'Dum censent terrere minis, hortantur ibei sos'.
'Tantum modo': Sall. Jug. 53, 3 'Numidae tantum modo remo-
rati, dum in elephantis auxilium putant, postquam .... vident, fugam
faciimt'.
'Usque . . . dudum': Ter. Heaut. 983 'Immo et ibi nuuc sum et
usque id egi dudum, dum loquitur pater'.
Sentimus vim causaletn: Sall. Cat. 58, 4 'Scitis equidem, milites,
. . . ., quoque modo, dum ex urbe pfaesidia obperior, in Galliam
proficisci nequiverim'; Hist. I, 41, 6 (Dietsch.), pravissumeque per sce-
leris immanitatem adhuc tutus fuit, dum vos metu gravioris serviti a
repetunda libertate terremini' — respondet coniunctioni adverbium
'adhuc' — .
G.
De ^dum' coniunotione oum indioativo praesentis historici siue
perfeota actionu.m congrueutia temporali usurpata.
Coincidvmt tantum hic enuntiationes. Coniunctio semper 'v*rah-
rend' reddenda est.
Loci sunt: Plaut. Amph. 1120 *Dum haec aguntur, voce clara
inclamat uxorem tuam'; Bacch. 950 'ille inventus meudicans paene
- 55 —
interit, Dum ibi facta exquirit Iliorum'; Cas. II, 3, 24 *Pol ego amico
dedi cuidam operam, dum emit unguenta'; V, 2, 8 *Sed tamen tene-
brae ibi oriuntur, tanquam in puteo, dum senei Apte decumbe, in-
quam' — 'erant' libri, 'oriuntur' Geppertus; 'cum senex' libri, *dum
senei' Geppertus — ; 29 'Dum gladium ne habeat, quaero, arripio
capulum'; 4, 7 'In adulterio, dum moecbissat Casinam, credo, per-
didit'; Curc. 410 'istoc nomine, Dum scribo, explevi totas ceras quat-
tuor'; 682 'Velut decem minas dum hic solvit, omnis mensas transiit';
Epid. 669 'ita, dum te sequor, Lassitudine invaserunt misero in genua
flemina'; Men. 449 'Ubi ego dum hieto, Menaechmus se subterduxit
mihi Atque abiit ad amicum'; Merc. 97 *sed dum in portu illi am-
bulo, Hospes me quidam adgnovit, ad cenam vocat'; 193 'Dum haec
aguntur, lembo advehitur tuos pater pauxilulo'; 924 'Mater iratast
patri vehementer, quia scortum sibi Ob oculos adduxerit in aedis,
dum ruri ipsa abest'; Mil. 309 'Dum ego in tegulis sum, illa ec suo
sed hospitio edit foras' — 'illac haec sumnt' D, 'illa hec (haec C)
sum' B^C, 'illaec se' B^; Ribbeckii recepi coniecturam, ceterum de
verbis et coniunctione non dubitatur — ; Most. 1018 'mecum ut ille
hic gesserit, Dum tu hinc abes, negoti'?; Poen. 803 'paululum Praedae
intus feci, dum lenonis familia Dormitat'; 1317 'Quin adhibuisti,
dum istaec loquere, tympanum'?; Rud. 313 'adulescentem . . . ., dum
hic astatis, vidistis huc venire'?; 369 'properans exsolvi restem, Dum
illi timent'; 515 ' Mendicitatem mi optulisti opera tua, Dum tuis
ausculto magnidicis mendaciis'; Trin. 166 'ruri dum ego sum unos ex
dies, Me apsente atque insciente, inconsultu meo, Aedis venalis hasce
inscribit litteris'; Enn. Ann. 365 (Vahlen.) 'Missaque per pectus dum
transit, striderat hasta'; Ter. Ad. 541 'Praeterea autem, dum illum
quaero, a villa mercenarium Vidi'; E\m. 328 *is, dum hanc sequor,
fit mihi obviam'; 629 'Dum rus eo, coepi egomet mecum inter vias
.... Aliam rem ex alia cogitare'; 950 'Perdidisti istum .... adu-
lescentulum, Dum studes dare verba nobis'; Heaut. 17 (prol.) 'Nam
quod rumores distulerunt malivoli, Multas contaminasse Graecas, dum
facit Paucas Latinas'; 272 'hoc ipsa iu itinere alterae Dum narrat,
forte audivi'; 6.55 'ea lavatum dum it, servandum mihi dedit'; Hec.
829 'Dicitque sese illi anulum, dum luctat, detraxisse'; Phor. 1007
*et inde filiam Suscepit iam imam, dum tu dormis'; Turp. v. 149 R.
'Quibus rem rebus dispoliasti, foede dum in lustris lates'; Lucil.
1014 L. 'Scipiadas, dicta Apulu' dum usque intorquet in ipsum ....
Ibat forte domum' — Sic Lachmannus; 'Scipiadas dicto tempusque
intorquet in ipsum' e. q. s. Festus, p. 294, 27 (M.); ego locum tam
- 56 —
corruptum, ut par erat, non adnumeravi — ; Claud. Quadrig. Ann. frg.
10*^ (Peter) 'dum se Gallus iterum eodem pacto constituere studet,
Manlius iterum scuto percussit'; frg. 13 'Ea dum fiunt, Latini subnixo
animo ex victoria inerti consilium ineunt'; Laber. v. 62R. 'Dum diu-
tius retinetur, nostri oblitus est'; Varr. Men. Manius VIIII (4) Biicli.
*quod dum administrant, in scrobe fodiendo inveniunt arcam'; Ser-
ranus VIII (3) 'dum in agro studiosius ruror, aspicio Triptolemum
sculponeatum bigas sequi cornutas'; Rer. rust. III, 6, 1 'at Murrius,
qui, dum loquitur Vaccius, cum Lucieno redisset', e. q. s.; Catull.
XCIX, 1 'Surripui tibi, dum ludis, mellite luventi, Suaviolum dulci
dulcius ambrosia'; Sall. Cat. 50, 1 'Dum haec in senatu aguntur et
dum legatis Allobrogum et Tito Volturcio, conprobato eorum indicio,
praemia decernuntur, liberti .... opifices .... sollicitabant' e. q. s.;
56, 1 'Dum ea Romae geruntur, Catilina ex omni copia quam et ipse
adduxerat et Manlius habuerat, duas legiones instituit'; lug. 22, 1
'Legati in Africam maturantes veniunt, eo magis quod Romae, dum
proficisci parant, de proelio facto et obpugnatione Cirtae audiebatur';
32, 2 'Dum haec Romae geniutur, qui in Numidia relicti a Bestia
exercitui praeerant .... facinora fecere' ; 52, 5 Mum legatus ad flumen
quo praemissus erat festinans pergit, .... aciem exornat' e. q. s.; 58, 1
*Dum apud Zamam sic certatur, lugurtha ex inproviso castra hostium
cum magna manu invadit'; 95, 1 'dum ea res geritur, L. Sulla quaestor
cum magno equitatu in castra venit'; 101, 5 *Dum eo modo equites
proeliantur, Bocchus cum peditibus . . . ., postremam Romanorum
aciem invadunt'; 9 'At lugurtha, dum sustentare suos et prope iam
adeptum victoriam retinere cupit, .... solus iuter tela hostium vita-
bundus erumpit'; Hist. III, 67, 2 (Dietsch.) 'at Varinius, dum haec
agimtur a fugitivis, .... quaestorem suum G. Thoranium .... miserat'.
Corroboratur *dum' his adverbiis.
'Interea': Ter. Phor. 91 'Interea dum sedemus illi, intervenit
Adulescens quidam lacrumans'.
'Interim': Ter. Eun. 843 'interim Dum ante ostium sto, notus
mihi quidam obviam Venit'; }'omjp. v. 190 R. 'interim Dum con-
templor orcam . . . taxillos perdidi'.
Respondent coniunctioni haec adverbia vel locutiones adverbiales.
— 57 —
'Atque': Plaut. Bacch. 279 'Dum circumspecto me, atque lembum
conspicor' — cf. Ribbeck. Beitrage etc, p. 22 — .
*Iam': Plaut. Pseud 1279 'Itaque dum enitor, prox, iam iaqui-
navi pallium'.
'Interea': Plaut. Amph. 1098 \lum haec aguntur, interea uxorem
tuam Neque gementem neque plorantem quisquam audivimus'; Ter.
Eun. 255 *Dum haec loquimur, interea loci ad macellum ubi adven-
tamus, Concurrunt laeti mi obviam cuppedinarii omnes'; 592 'Dum
haec mecum reputo, arcessitur lavatum interea virgo'; Heaut. 242
'verum interea, dum sermonis caedimus, illae sunt relictae'; 257
'Dum ego propter te errans, patria careo demens, tu interea loci
Conlocupletasti te'; Varr. Men. Endymiones III (6) Biich. Mum ser-
mone cenulam variamus, interea tonuit bene tempestate serena'.
'Interim': Plaut. Mil. 1271 'Dum te obtuetur, interim linguam
oculi praeciderunt' ; Rud. 37 (prol.) 'Sed dum alios servat, se impe-
divit interim'; Stich. 30G 'Dum percontor portitores, ecquae navis
venerit Ex Asra, negant venisse: conspicatus sum interim Cercurum,
quo ego me maiorem non vidisse censeo'; Trin. 30 'Sed dum illi
aegrotant, interim mores mali, Quasi herba inrigua, succrevere uber-
rume'.
'Hac nocte': Tqr. Heaut. 492 'Somnum hercle ego hac nocte oculis
non vidi meis, Dum id quaero, tibi qui filium restituerem'.
'Modo': Plaut. Epid. 650 'Quid? ego modo sum huic frater factus,
dum ego eo intro atque exeo'?
His locis animadvertitur vis causalis: Plaut. Poen. 362 'Liberare
iuravisti me haud semel, sed centiens: Dum te exspecto, neque ego
usquam aliam mihi paravi copiam' e. q. s. ; Ter. And. 822 'Dum studeo
obsequi tibi, paene inlusi vitam filiae'; Eun. 745 *quia, dum tibi
sororem studeo Reddere ac restituere, haec atque huius modi sum
multa passa'; Phor. 76 *Seni fidelis dum sum, scapulas perdidi';
Catull. XLIV, 9 'quam (tussim) mihi mens venter, Dum sumptuosas
appeto, dedit cenas'; 10 'Nam Sestianus dum volo esse conviva, Ora-
tionem legi'; LXV, 22 'Quod miserae oblitae molli sub veste locutum.
'•jsr
— -58 —
Dum adventu matris piosilit, excutitur'; Sall. Jug. 4, 9 'Verum ego
liberius altiusque processi, dum me civitatis morum piget taedetque';
42, 4 ^Quae res plerumque maguas civitates pessum dedit, dum alteri
alteros vincere quovis mode et victos acerbius ulcisci volunt'.
H.
Constitnit 'dum' comunotio cum iudicativo praesentis usvirpata
actionis primariae tcrminum.
Particulae nostrae adhuc investigatio id sane comprobavit, signi-
ficationes eius omnes ad unam illam notionem temporalem (*die
Weile', 'so lange', 'wahrend') referendas esse et ex hac repetendas.
Neque vero aliter res in hoc usu quem nunc tractamus se habet.
Altius tamen quam supra factum est nos, ut hoc demonstremus, ad
constructionis fontem oportet accedere. Quod cum nonnulli viri
docti nou fecerint, Vera viai', quamquam rem alioqui recte tenent,
amiserunt.
Hi enim condicionem qualis in hoc loco (Ter. Ad. 196), 'Deli-
bera hoc, dum ego redeo', eminet animo contemplati uotiouem 'bis'
ita facile explanarvmt, ut enuntiationem subiunctam continuo pro
mensura quadam habeant, qua actionis primariae spatium tempo-
rale indicetur. Reddunt igitur particulam primo 'wahrend', id est
'erwage dies, wiihrend ich zuriickkomme', deinde ex hac notione,
ul ita dicam, mensurali significationem termiualein^) 'bis' ortam esse
affirmant^).
Quod quidem speciosius est nec a veritate ita remotum, perti-
net tamen haec explicatio ad ea tantum exempla in quibus, ut in
loco Terentiano, actiones ambae, et subiuncta et principalis, iuxta
jHiriterque exsistere possunt. Etenim ut omnino significationem
'wahrend' pro primitiva in hoc usu habeamus, necesse est, ut in
1) Scilicet terminum actionis indicans.
2) Pro longitudinis imagine termini notione substituta.
— 59 —
omnibus exemplis actiones in tino temporis sj^atio (Hn einer Zeitsphare')
fiant.^) Quod autem fieri non potest, si quidem actio subiuncta pri-
mariam necessario statim tollit, sicut in hoc quod confinxi exemplo:
'vivit auquis, dum (donec) moritur'. Nimirum simplex illa expla-
natio, 'man lebt, wahrend raan stirbt', hic absurdior esset.
Huius modi autem exempla, in quibus ultimus temporis termi-
nus designatur, quo eadem actio continuatur, re vera exstant^), velut
haec: Lucr. IV, 1114 'Usque adeo cupide in Veneris compagibus
haerent, Membra voluptatis dum vi labefacta liquescunt' ; Catull. LXI,
161 'Quae tibi sine serviat,. ...'.... Usque dum tremulum movens
Cana tempus anilitas Omnia omnibus adnuit'. His locis actiones
inter se plane contrariae sunt, nec pariter, si verborum et ipsius
scriptoris sententiam respicis, uUo modo durare possunt. Explicatio
igitur simplex illa per notionem meusuralem, coniunctione Vahrend'
reddita, hic repudianda est.
Namque oportet nos, ni fallor, ut constructiouis origo omiiino
manifesta sit, ad condicionem parataxeos reverti. Hic adverbia
illa 'usque adeo' et 'usque' neglegi possunt, cum ex ea demum cor-
relationis condidone, ut in fine opusculi demonstrabo, repetenda sint.
Sic igitur exempli gratia locus Lucretianus ad parataxin scri-
bendus est: 'cupide in Veneris compagibus haerent — membra volup-
tatis dum vi labefacta liquescunt'. Vertimus, cum utraque sententia
quasi per se exstet, praebente particula vim temporalem adverhia-
lem, his verbis: 'begierig hangen sie e. q. s. — die Weile losen
sich die Glieder auf e, q. s. (und dann naturlich gehen sie aus-
einander). Enuntiantur enim per se primum illa 'cupide
— haerenf . Deinde haec 'membra dum liquescunt' libere
affirmantur. Hac quidem enuntiatione secunda illius prioris termi-
num absolutum constitui, sentit animtis eim qui loquitur et eius qui
audit Est igitur in parataxi haec relatio terminalis extranenm ali-
quid, quod aperte propriaque voce haud quaquam indicatur, sed
cogitando demum verbis subicitur.
1) Non dico idem prorsus temporis spatium sed commune.
2) Saepius cum futuro et perfecto occurunt, de quibus infra dicetur.
— 60 -:-
lam quaeritur, quo tandem modo 'dum' particula quae, ita ut
descripsi, enuntiationi postea subiunctae addita erat sensu adverhiali,
coniunctio notione 'bis' evadere potuerit. Quod sane demonstrari
non potest, sentiri potest. Cum enim particula paene semper in-
itio enuntiationis quae terminum alterius re vera constituit exstaret
tamquam in anibarum confinio, paulatim in illam adversus vim tem-
poralem insinuata est notio etiam eius relationis terminalis quae
enuntiationi secundae cum priore intercessit. Unde 'tempore dilapso'
correlatio quaedam prodiit, in qua addita sunt adverbia expletiva
'usque adeo', 'usque' etc, quae terminalem enuntiationum conexum
magis perspicmim redderent. Tum denique, cum correlationem hypo-
taxis secuta esset, particula perfectam vim coniunctionalem 'bis' in
omne tempus occupavit^).
Ceterum hanc mutationem totam multo faciliorem omnino red-
didit eorum locorum exemplar in quibus enuntiationum actiones par-
iter exsistere potuerunt, velut in illo Terentiano (Ad. 196): 'Deli-
bera hoc , dum ego redeo'. Sane hic qtioquc parataxis condicio
fuit primitiva, ut exemplum sic exstitisse fingere liceat: 'delibera
hoc — dum ego redeo' (und dann brauchst du es nicht mehr zu er-
wiigen). Sed cum actiones non repugnantes iuxta fieri possent, fa-
cillime e parataxi orta est correlatio, tum e correlatione hypotaxis,
particula 'wiihrend' significante. Quae quidem significatio notionem
'bis', ut supra iudicavi et multi viri docti praeterea ostenderunt, ipsa
facile procreavit,
lam hi loci frequentes occurrunt. Non minimum ergo prae-
ter causas quas dixi momentum ut normae habuerunt, ut in eis
quoque locis ubi sententiae repugnabant (Lucr. IV, 1114; Catull.
LXI, 161 et sim.) ex 'dum' adverbio notio coniunctionalis 'bis' ex-
sistere posset.
Sed pergamus ad ipsa exempla. Haec sunt: Plaut. Curc. 466
'sed dum hic egreditur foras, Conmonstrabo quo in quemque homi-
1) Conferenda sunt Luilovici Lanjrii verba in capite secunda iam allata:
'dass vielmehr alle Worter, die wir Conjunctionen nennen, vor-
her Adverbien oder Partikeln waren, und zu Conjunctionen erst dadurch bei der
Entwickelung der Hypotaxis aus der Parataxis wurden, dass sie die Andeutung
des Verhaltnisses enthielten, in welchem der untergeordnete Satz zu seinem
Eauptsatze steht'.
- 61 -
nem quis facile inveniat loco'; Rud. 880 'equidem suadeo Ut ad nos
abeant potius, dum recipis'; 938 'mane , diim hanc tibi quam
trahis rudentem conplico'; Truc. 887 'Quem ego ecastor mage amo
quam me — dum id quod cupio inde auferro'; Caec. v. 227 R. 'hic
dum abit, huc concessero'; Ter. Ad. 196 'Delibera hoc, dum ego re-
deo, leno'; Eun. 206 'Concedam hinc intro atque exspectabo, dum
venit'; Heaut. 717 'Unus est dies, dum argentum eripio'; Hec. 414
"aliquo mihi est hinc ablegandus, dum parit Philumena'; Pomp.
V. 66 R. 'dum ego revortor, age, anus, accinge ad molas'; Varr. De
ling. lat. VI, 8 'Tempus a bruma ad brumam dum sol redit, vocatur
annus'; 10 'mensis a lunae motu dictus, dum ab sole profecta rur-
sus redit ad eum'; Rer. rust. I, 2, 12 'itaque dum venit aedi-
tumus, docete nos', e. q. s.; Lucr. I, 949 'Si tibi forte animum tali
ratione tenere Versibus in nostris possem, dum perspicis omnem
Naturam rerum'; V, 770 'Cur nequeat (luna) certa mundi langue-
scere parte, Dum loca luminibus propriis inimica per exit'.
Corroboratur 'dum' his adverbiis.
*Adeo': Plaut. Merc. 657 'Quanto te satiust rus aliquo abire,
ibi esse, ibi vivere Adeo dum illius te cupiditas atque amor mis-
sum facit'?
'Adeo iisque': Plaut. Asin. 328 'age, age, mansero, Tuo arbi-
tratu, vel adeo usque dum peris'.
'Usque': Cat. LXI, 161 'Quae tibi sine serviat Usque
dum tremulum movens Cana tempus anilitas Omnia omnibus adunit'.
Coniunctioni respondent haec adverbia vel locutiones adverbiales.
'Adeo': Ter. Phor. 737 'adeo maneo, dum haec quae loquitur
magis cognosco'.
'Aliquot dies': Plaut. Curc. 242 *quin tu aliquot dies Perdura,
dum intestina exputescunt tibi'; Mil. 583 'Nam iam aliquo aufugiam
aut me occultabo aliquot dies , Dum hae consilescvmt turbae atque
irae leniunt'; Ter. And. 329 'saltem aliquot dies Profer, dum pro-
ficiscor aliquo, ne videam'.
— 62 -
'Ilico' : Plaut. Rud. 879 'ibidem ilico Manete , dum ego huc
redeo'.
»
'Interea': Ter. Ad. 785 'dum hae silescunt turbae, interea in
angulum Aliquo abeam atque edormiscam hoc villi'; Eun. 894 'vin
interea, dum venit, Domi opperiamur potius quam hic ante ostium'?;
Heaut. 833 'Tu hic nos, dum eximus, interea opperibere'; Varr. Rer.
rust. I, 2, 2 'Voltis igitur interea vetus proverbium, quod est 'Roma-
nus sedendo vincit', usurpemus, dum ille venit'?
'Parumper': Ter. And. 714 Hu, Mysis, dum exeo, parumper me
opperire hic'.
'Tantisper': Plaut. Most. 683 'Ego hic tantisper, dum exis, te
opperiar'.
'Triduom hoc'; Plaut. Truc. 874 (sinas eum esse apud me) *Tri-
duom hoc saltem, dum mi aliqui miles circumducitur' ; Ter. Phor.
513 'Nequeo exorare, ut me maneat et cum illo ut mutet fidem
Triduom hoc, dum id quod est promissum ab amicis argentum aufero'.
'Usque adeo': Lucr. IV, 1114 'Usque adeo cupide in Veneris
compagibus haerent, Membra voluptatis dum vi labefacta liquescunt'.
Denique transitionis quae in Mum' particulae significatione hic
factu est similitudines, ni fallor, in aliis linguis praesto sunt. Nam
Graeci coniunctionibus ecag, ii-ixQi, otpQu et notiones *so lange als'
vel Vahrend' et 'bis' significabant. Accedunt linguarum testimo-
nia Germanicarum: 'Das Altengl. gebraucht Ln demselben Sinne (i. e.
so lange als) auch till (bis); So wurden das goth. nnte, das mhd.
biz fiir so lange als und so lange bis verwendet' (Matzner. Engl.
Gram.^ II, 2, p. 464). Rursus pro ('un)tiir etiam hodie Vhile'
('die Weile', 'wahrend') usurpatur'): 'while diente ubrigens fruher
auch statt itntil, bis, wie noch jetzt in Yorkshire (s. Craven. Dial. II,
254)' (Matzner. 1. c. P, p. 468)=*).
1) Sed nonnisi in actionibus haud inter se repugnantibus.
2) Cf. Koch. Hist. Gram. d. Engl. Spr.* II, p. 499: 'In Cleve, while = bia:
Wait while I come. In dieser Bedeutung auch Praeposition : Not while night =
not before, until night'.
-f^^l
63
I.
De 'dum' oonimiotioiie ratione modo traotata oum coniunotivo
praesentis usurpata.
Nimirum huius usus ultima origo eadem est quae illius sub H.
disceptati. Totam ergo explanationem iterando ue longus sim, sat
erit parataxeos hoc unum apponere specimen commenticium: (Plaut.
Bacch. 932) 'lubet lamentari — 'dum exeat' (und dann erst will
ich aufhoren).
Significatio autem universa alia sane hic est quam io exemplis
sub H. allatis. Cuius quidem differentia ex coniunctivi natura gene-
rali repetenda est. Repraesentat enim omnino coniunctivus actionem
sub voluntatis forma vel cupidinis vel opinionis. Sequitur, ut ibi
imprimis exstet, ubi sententia plus minus dubitanter proponitur.
Itaque utrum coniunctivus certo loco usurpandus sit necne, e condi-
cione animi eitis qui loquitur prorsus pendet. Quam rem perbene il-
lustrat locus Varronianus: Rer. rust. 1,2,12 *sed ne ilhid qui-
dem ovom vidimus, quod in cenali pompa solet esse primum. itaque
dum id nobiscum una videatis ac vcnit aeditumus, docete nos' e. q. s. .
Indicat scilicet Agrius illo 'videatis' rem in futuro atque quodam
modo in dubio positam, hoc autem 'venit' factum definitum et pro
certo, ut liber ipse docet, habitum. Quod exemplum coniunctivi et
indicativi in hoc usu dissimilitudinem totam comprehendit.
Ex iis verbis quibuscum saepius coniunctivus legitur praesertim
commemoranda sunt illa 'expectandi', 'opperiendi', 'manendi' et sim. .
Latet enim hic voluntas semper vel cupido coniuncta sane cum con-
silio aliquo, de cuius eventu, ut de omnibus humanis, plus minus
dubitari potest, Sin de fcKto agitur, indicativus etiam hic usurpatur:
Ter. Eun. 206 'Concedam hinc intro atque exspectabo, dum venit'.
Coniunctivum praebent exempla eius generis haec: Varr. De ling.
lat. VI, 91 (ex commentario vetere: cf. Lange. Rom. Staatsalterth.
II', p. 551) 'Auspicio orando sede in templo auspicii, dum aut ad
Praetorem aut ad Consulem mittas auspicium petitum'; Plaut. Bacch.
- 64 —
48 'atque ibi sedens, dum is veniat, opperibere'; Cist. V, 1, 9 'Ne
exspectetis, spectatores, dum illi huc ad vos exeant'; Men. 883
'Lumbi sedendod, oculi spectando dolent, Manendo medicum, dum se
ex opere recipiat' — 'sedendod' Ritschelius, Neue Pl. Exc. I, p, 72 — ;
Mil. 1249 'Immo opperiamur, dum exeat aliquis'; Rud. 922 *Non
enim illum exspectare oportet, dum erus se suscitet ad suum officium';
Truc. 482 'Ne exspectetis, spectatores, meas dum pugnas praedicem';
Ter. And. 977 'Memini: atque adeo longumst illum me exspectare,
dum exeat'; 980 'Ne exspectetis, dum exeant huc: intus desponde-
bitur'; Eun. 535 'ad tu aput nos hic mane, Dum redeat ipsa'; Heaut.
543 'Et nunc quid exspectat Syre? an dum hic denuo abeat';
Phor. 480 'Mansurusque patruom ^ater est, dum huc adveniat';
Lucil. 144 Lach. *nec longiu' quicquam nobis quam dextrae gladium
dum accomodet alter'; Varr. Rer. rust. I, 2, 2 'itaque si ita est,
ut adnuis, morere oportet nobiscum, dum ille revertatur'; II, 2, 11
'circiter meridianos aestus, dum defervescant, sub umbriferas rupes et
arbores patulas subigant'; III, 2, 1 'Axius mihi, Dum diri-
bentur, inquit, suffragia, vis potius villae publicae utamur umbra',
e. q. s.?; 16, 30 'quae primo cum exierunt, in conspectu volitant
reliquas, quae nondum congregatae sunt, respectantes, dum con-
veniant'; Lucr. I, 499 'ades, paucis dum versibus expediamus Esse
ea' e. q. s.; 1045 'Cudere enim crebro possunt partemque morari,
Dum veniant aliae ac suppleri summa queatur'; V, 700 'Propterea
noctes hiberno tempore longae Cessant, dum veniat radiatum insigne
diei'; Sall. Hist. I, 48, 10 (Dietsch.) 'An exspectatis, dum exercitu
rursus admoto ferro atque flamma urbem invadat'?
Coniunctioni respondent haec adverbia vel locutiones adverbiales.
'Admodum': Cat. De agr. cult. CLVI, 2 'postea ubi occipiet
fervere paulisper, demittito admodum, dum quinque numeres.'
'Aliquot dies': Cat. Orig. lib. V, frg. 1, 1 (Jordan.) 'quo maiore
opere dico suadeoque, uti haec res aliquot dies proferatnr, dum ex
tanto gaudio in potestatem nostram redeamus.'
*Iam dudum': Varr. Rer. rust. I, 51 'Agrius, lam dudum, in-
quit, in villa sedens exspecto cum clavi te, Stolo, dum fructus in
villam referas'.
- 65 —
*Ilico': Plaut. Rud. 328 'Nunc quid mihi meliust, quam ilico
[ut] erum opperiar, dum veniat'.
'Interim*: Plaut. Truc. 716 *Ego hic interim restitans praesidebo,
Istic dum sui faciat domum ad te exagogam' — versus sic con-
stituit Biichelerus (Schoell. praef., p. XLVI): 'interim hic' libri;
'restiti tricis' B, 'restitricis' CDL, 'restricis' Z; 'iste' libri; 'sic*
libri — .
'Nunc': Plaut. Pseud. 1234 'nunc ne exspectetis, dum hac domum
redeam via'.
'Paulisper': Plaut. Amph. 697 'paulisper mane, Dum edormiscat
unum somnum'.
Restant exempla nonnuUa iis quae attuli in hoc dissimilia, quod
verba 'exspectandi' et sim. hic non leguntur. Ceterum duo genera
universe haud ita inter se differunt.
Haec sunt: Plaut. Bacch. 932 'lubet lamentari, dum exeat';
Curc. 526 • 'istas minas decem, qui me procurem, Dum melius sit
mihi, des' — sic editores cum E; B habet *fit mihi', F 'mihi fit' — ;
Poen. 786 'mihi, quaeso hercle, operam date, Dum me videatis servora
ab hoc abducere'; Truc. 23 'Non omnis aetas ad perdiscendum sat
est Amanti, dum id perdiscat, quot pereat modis' — versum inter-
polatum esse putat Schoellius (Act. Soc. phil. Lips. II, p. 458); ego
6um omittere nolui; cf quae dixi ad Most. 99 (D.) — ; Cat. De
agr. cult. CIII, 1 'pabulum quod dabis amurca spargito; primo
paululum, dum consuescant' ; Ter. Phor. 770 'etiam argentumst ultro
obiectum, Ut sit qui vivat, dum aliut aliquid flagiti conficiat'; Varr.
Rer. rust. I, 2, 12 'itaque dum id nobiscum una videatis ,
docete nos' e. q. s.; Lucr. II, 152 *quo tardius ire Cogitur, aerias
quasi dum diverberet undas' — 'Lambinus pessime qimsi dum diver-
herat: nam dum intellegendum est donec'] sic Lachmannus — .
Corroboratur 'dum' his adverbiis.
'Usque': Cat. De agr. cult. CLX *incipe cantare ....... usque
dum coeant. (incipe cantare) motas vaeta , usque dum coeaut';
— 66 —
Varr. Rer. rust. III, 9, 3 'gallos castrant, ut sint capi, candenti
ferro inurentes ad infima crura, usque dum rumpatur'.
'Tantisper': Plaut. Rud. 1190 'Quid meliust quam ut hinc intro
abeam et me suspendam clanculum, Saltem tantisper dum abscedat
haec a me aegrimonia'.
Coniimctioni respondent haec adverbia.
'Interim': Plaut. Trin. 757 'Dum occasio ei rei reperiatur, interim
Ab amico alicunde mutuom argentum rogem'.
'Usque adeo': Cat. De agr. cult. LXXXXV, 1 'postea (amurcam)
igni leni coquito, rudicula agitato crebro usque adeo, dum fiat tam
crassum quam mel'.
'Usque': Cat. De agr. cult. CVII, 2 'usque coquito, dum dimi-
dium excoquas'.
Coniunctivum quidem saepius hic dubitationi cuidam eius qui
loquitur onmino deberi, supra affirmavi. Approbant hoc exempla.
Quid enim aliquis ipse facturus sit, in dubio sane minus versatur quam
quid is de quo loquitur facturus. Itaque in hoc usu terminali ple-
rumque in prima persona indicativus occurrit, in tertia coniunctivus.
Exhibent quidem exempla XXXII sub H. allata primam personam
undedes, haec autem XLIII proxime laudata eandem per.sonam quin-
quies, illa tertiam personam septies decies, haec eandem hls et tricies.
Quantum ad secundam personam, attinet, occurrit haec sub H. quater,
supra sexies, quippe quia quid is quocum aliquis loquitur facturus sit,
ut alias certum, ita alias pariter dubium est.
Quae cum ita sint, etiam in oratione recta coniunctivus prae-
sentis, ut opinor, hoc loco futurus fuisset: Plaut. Asin. 3G9 *Te (narra)
ex Leonida futurum esse atriensem Sauream, Dum argentum adferat
mercator pro asinis'.
In his exemplis coniunctivus exstat imperfecti per temporum con-
secutionem: Plaut. Trin. 170 'Lupus observavit, dum dormitaret canes';
"^^'■'IfKSS
- 67 -
Truc. 843 *Nam haud mansisti, dum ego darem illam' — Mum' Ca-
merarius, 'de' B, 'idem' CD, 'ut' LZ — ; Ter. Ad. 673 'an sedere
oportuit Domi virginem tam grandem, dum cognatus huc illuc veniret
exspectantem'?; Quadrig. frg. 46 (Peter.) 'Fabius de nocte coepit ho-
stibus castra simulare oppugHare, eum hostem delectare, dum collega
id caperet quod captabat'; Varr. De ling. lat. VII, 105 *Liber qui suas
operas in servitutem pro pecunia quadam debebat, dum solveret,
nexus vocatur'; Rer. rust. II, 4, 1 'qui quaestor cum esset .... relictus,
qui praeesset exercitui, dum praetor rediret, hostes .... impressio-
nem facere coeperunt in castra'; Lucr. V, 976 'Sed taciti respectabant
somnoque sepulti, Dum rosea face sol inferret lumiua caelo'; Sall.
lug. 68, 3 (docet) 'decere illos relicum laborem aequo animo pati, dum
pro civibus suis, viris fortissumis atque miserrumis, poenas caperent'.
Coniunctioni respondent haec adverbia.
'Longe': Varr. Rer. rust. II, 1, 5 'et quo descenderant, ibi pro-
cesserunt longe, dum ad nos perveniret'.
'Plerumque': Ter. Phor. 90 'hic solebamus fere Plerumque op-
periri, dum inde iret domum'.
Restat usus satis notabilis, praebente coniunctione sensum qui
dicitur finalcni^), cum enuntiatio subiuncta consilium agentis exponat.
Hic 'dum' ab illo tritissimo 'ut' hoc diflPert, quod 'ut' inodum indicat
consilii perficiendi, 'dum' tempus in qno consilium perficiendum est.
Oportet enim actiones ambas hic, ut alias, in uno temporis spatio
fieri. Quae res particulae omnino obstitit, quominus coniunctio per-
fecte finalis exstare posset^).
Exempla sunt: Plaut. Asin. 935 'Non licet manere (cena coqui-
tur) dum cenem modo'?; Truc. 30 'Quid perierant, dum eliciant pretia
1) Cf. Priscian.: Keil. Gram. Lat. III, pp. 298, 603.
2) Cf. Weber. Entwickelungsgesch. d. Absichtsatze I (Schanz. Beitr. II, 1),
p. 17 . . . . 'reine Finalpartikel wird oqppa dann, wenn die Handlung des Ab-
sichtssatzes nicht an eine Zeitdauer der vorausgehenden Handlung angereiht
werden kann, wenn also nicht gesagt ist, dass die erste Handlung .so hmge
wahren soU, bis die zweite eingetreten ist'.
fi*
- 68 -
munera*! — *perieran dum' B, 'per ierandimi' C, 'perierandum' D,
'peierandum' Z, 'perferundum' L5 felicissime Schoellius 'perierant,
dum' et idem pro librorum *est etiam' 'eliciant'; nec mihi dubium
est quin 'am' ad coniunctivum spectet — ; Cat. De agr. cult. LXXVI, 4
'aperito, dum inspicias, bis aut ter'5 Varr. Rer. rust. III, 9, 10 'eas
includere oportet, ut diem et noctem incubent, praeterquam [a] mane
et vespere, dum cibus et potio iis detur'.
Coniunctioni respondent haec adverbia.
'Biduum aut triduum': Varr. Rer. rust. II, 2, 15 'biduum aut tri-
duum retinent, dum adcognoscant matrem agni et pabulo se sa-
turent'.
'Triduom hoc': Plaut. Asin. 429 'Quia triduom hoc unum modo
foro operam adsiduam dedo, Dum reperiam qui quaeritet argentum
in fenus, hic vos Dormitis' e. q. s. — *dedo' pro librorum 'dedi' cum
Bentleio et Goetzio scribo (cf. Nov. ami. vol. 113 (a. 1876), p. 360);
ceterum 'dedi' desideraret, ut infra (Mil. 869; Pseud. 1282), imper-
fectum — .
Coniunctivum imperfecti per temporum consecutionem exhibent
exempla duo: Plaut. Mil. 869 'hunc subcustodem suom Foras able-
gavit, dum ab se huc transiret'; Pseud. 1282 'Inde huc exii, crapulam
dum amoverem'.
Nec aliter apud Graecos coniimctiones og)Qa et sojg et 'so lange
als' et 'bis' et 'damit' significant, quarum notionum temporalis illa
'so lange als' sine dubio veterrima est (Weber. 1. c, pp. 15 — 19). Quae
quidem ambo factae sunt coniunctiones perfecte finales, quorum otpQa
usque ad Tragicorum tempora hoc sensu occurrit, «og autem solum
in Odyssea.
Ego quoque, si mihi testimonia adferre licet, memini me pue-
rum illud 'till' ('bis') haud raro pro 'so that' ('damit') audivisse, cum
aequales licet non Homerica illa verborum sublimitate locutione ta-
men, quantum ad coniunctionem attinet, valde Homerica ita ad
pugnam inter se provocarent: 'Come here, till I give you a thrashing'.
- 69
J.
De 'diim' oomunctione oum indiofttivo imperfecti usurpata.
Imperfectum cur in hoc capite III. tractaturus sim, non est quod
exponam. Nam thema praesmtis satis perspicue praebet. Ceterum
hic imperfecti et infra futuri usus brevitatis causa totos sub una
littera enarrabo.
m
Pauca exstant exempla, quorum enuntiationes omnes concurrunt:
Plaut. Truc. 164 'Te, dum vivebas, noveram'; Ter. And. 54 'Qui scire
posses aut ingenium noscere, Dum aetas metus magister prohibe-
bant'?; Eun. 728 *At dum accubabam, quam videbar mihi pulchre
esse sobrius'!; Sall. Hist. I, 10 (Dietsch.) 'plurumae turbae, seditiones
et ad postremum bella civilia orta sunt, dum pauci potentes ....
dominationes adfectabant'; VI, 61, 5 'Qua primo cum rege Macedo-
num Philippo bellum sumpsere , dum a Carthaginiensibus premebantur
amicitiam simulantes'.
Coniunctivus exstat imperfecti per attractionem pro indicativo
semel: Varr. Rer. rust. I, 1, 3 'neque patiar Sibyllam non solum ce-
ctnisse quae, dum viveret, prodessent hominibus, sed etiam' e. q. s. .
K
De ^dum' coniunctione oum indicativo futuri usurpata.
a.
Coucarruiit enantiatiouam tempora.
Exempla primum affero in quibus enuntiatio principalis prae-
sentem exhibet, deinde ea in quibus vel futurum habet vel formam
sensu futuram.
Prioris generis reperiuntur haec: Plaut. Rud. 558 'tibi quidem
edepol copiast, Dum lingua vivet, qui rem solvas omnibus'.
r^'*-
- 70 -
Respondent coniunctioni adverbia.
'Nunc': Plaut. Amph. 96 (prol.) 'nunc vos animum advertite, Dum
huiusce argumentum eloquar comoediae'.
'Tantisper': Ter. Heaut. 107 'Ego te meum esse dici tantisper
volo, Dum quod te dignumst facies'.
Uno loco vim sentimus condidonalem: Plaut. Bacch. 226 'non
metuo mihi nec quoiquam supplico, Dum quidem hoc valebit pertus
perfidia meum' — corroboratur 'dum' adverbio 'quidem' — .
Futurum vel formam sensu futuram praebent in enuntiatione
principali: Plaut. Cas. II, 8, 30 *Ut tibi, dum vivam, bene plus velim
quam mihi'!; Curc. 369 'Tu tabellas consignato, hic mihi ministrabit,
dum ego edam' — 'dum' exstat per coniecturam Reizii quem secuti
sunt Fleckeisenus et Goetzius — ; Cat. De agr. cult. CXLIV, 5 *quod
oleae salsae non acceperint, dum oleam legent, in modios singulos
SS . S. S. dabuntur'; Orat. frg. IX, 1 (Jordan.) 'quid illos bono genere
natos, magna virtute praeditos opinamini animi habuisse atque habi-
turos, dum vivent'? — retinetur 'vivent' ex oratione recta; 'vivent'
libri (Gellii) omnes praeter Langerm. quod 'viverent' habet — ; Ter.
Ad. 118 'Amat, dabitur a me argentum, dum erit commodum'; Heaut.
714 'Nam dum amicam meam esse hanc credet, non committet filiam'
— 'credat' A — ; C. I. L. I, 198, 8 'De heisce, dum mag(istratuum)
aut inperium habebunt, ioudicium non fiet'.
Corroboratur 'dum' his adverbiis.
'Tantisper': Plaut. Cas. II, 8, 50 'id rus erit, Tantisper dum ego
cum Casina faciam nuptias'.
'Usque': Plaut. Men. 728 'Mea quidem hercle causa vidua vivito,
Vel usque dum regnum optinebit luppiter'; Cat. De agr. cult. XXX
'Bubus frondem ulmeam, populneam, querneam, ficulneam, usque
dum habebis, dato' ; ibid. 'ovibus frondem viridem, usque dum habebis,
praebeto'; Ter. Heaut. 136 'nam usque dum ille vitam illam colet
Inopem, carens patria ob meas iniurias, Interea usque illi de me
supplicium dabo'.
■^fmm^T"^-:*'"- ■ ■ v»
— 71 —
Coniunctioni respondent haec adverbia.
'Cotidie': Cat. De agr. cult. CXL 'dum opus erit, cotidie partes
facito*.
*Interea usque': cf. sup. Ter. Heaut. 136.
'Interim': Plaut. Men. 214 *dum coquetur, iuterim potabimus'.
'Numquam': Ter. Ad. 157 'numquam, dum ego cedero hic te
tanget'.
Subauditur vis condicionalis.
Exempla sunt: Plaut. Bacch. 443 'Noster esto, dum te poteris
defensare iniuria'; Men. 93 Tacile adservabis, dum eo vinclo vincies';
Ter. Phor. 583 'Tacebit, dum intercedet familiaritas'.
Corroboratur 'dum' adverbio 'quidem'.
Plaut. Asia. 870 'ego istuc scio Ita fore illi, dum quidem cum
illo nupta eris' — habet 'nupta eris' vim futuri simplicis — ; Pseud.
507 'Numquam edepol quoiquam supplicabo, dum quidem Tu vivos
vives' — Vivos' addidit Ritschelius, coUato v. 339, cf. infra — .
Coniunctioni respondent haec adverbia.
'Adsiduo': Plaut. Mil. 50 'Dum talem facies qualem adhuc, ad-
siduo edes'.
'Nunquam': Plaut. Pseud. 339 'dum ego vivos vivam, nunquam
eris frugi bonae'; 507, cf. supra.
In duobus exemplis coniunctivus exstat praesentis per orationem
obliquam pro indicativo futuri: Plaut. Bacch. 1194 'noh iam tibi venit
in mentem, Si, dum vivas, tibi bene facias, pol id esse haut perlon-
giuquom' — impetus in dicendo causa verba, ni fallor, in oratione
recta futura fuissent haec: *si, dum vives, tibi bene facies' e. q. s. — ;
— 72 -
Truc. 440 *Sensi infidelem nunquam, dum vivat, fore' — 'Sensi' Schoel-
lius, 'se mihi' codd., 'scio mi' Bvichelerus; 'dum vivat' LZ, 'ne vivat'
BCD: respondet coniunctioni adverbium 'nimquam' — .
Semel invenitur coniunctivus imperfecti per attractionem pro
iudicativo futuri: Plaut. Epid. 501 'Conducta veni ut fidibus cantarem
seni, Dum rem divinam faceret'.
Semel per orationem obliquam: ibid. 316 'mane me iussit senex
Conducere aliquam fidicinam, quae hodie domi, Dum rem divinam
faceret, cantaret sibi' — 'quae hodie domi' Goetzius, 'sibi huc (hunc J)
domum' libri, 'hodie' in 'huc' corrupto et 'sibi' ex versu sequenti
intruso — .
b.
Coincidunt tautum enuntiatiouum tempora.
Exempla sunt: Plaut. Mil. 997 'Eos nunc homines metuo, ne
obsint mihi neve obstent uspiam, Domo silenta dum huc transibit
quae huius cupiens corporist' — 'domo silenta' Ribbeckius; 'Domosi-
bitac' BD, 'Domus ibit ac' C, 'Domo si ibit ac FZ. In A nil exstat
praeter 'D' litteram — ; Truc. 737 Mum tu conmentabere, Volt illa
itidem conmentari'. ^
Latet, ut videtur, vis condicionalis hoc loco: Nov. v. 75 E. 'dum
istos invitabis suffragatores, pater, Prius in capulo quam in curuli
sella suspendes natis*.
Semel exstat coniunctivus imperfecti per orationem obliquam pro
indicativo futuri: Quadrig. frg. 43 (Peter.) 'Dum i conciderentur, ho-
stium copias ibi occupatas futurum'.
c.
Coustituit enuutiatio subiuucta euuutiationis primariae terminum.
Tres exsfant exempla: Cat. De agr. cult. LXXXX 'oleo tangito
depsitoque, dum poterit facere turundas*.
Corroboratur 'dum' his adverbiis.
W • ■■/• ■ .
- 73 -~
'Adeo usque': Plaut. Amph. 472 'Erroris ambo ego illos et de-
mentiae Conplebo atque Amphitruonis omnem familiam, Adeo usque
satietatem dum capiet pater Illius quam amat'.
'Usque': Cat. De agr. cult. XXII, 2 'eodem modo latitudinem
orbiculis ligneis aut armillis ferreis temperato, usque dum recte
temperabitur'.
De origine quidem huius usus quaerentem ad ea quae sub H. dixi
omniuo remitto.
L.
De ^dum' coDmnctione cum coniunctivo per se imperfecti usurpata.
Quae quidem exempla imperfectum coniunctivi aut per orationem
obliquam, aut per temporum consecutionem, aut denique per attrac-
tionem praebent, ea omnia ad orationem rectam, statum cum tempore
principali, statum ante attractionem factam relata sub variis litteris
supra laudavi.
Restant loci tres ubi coniunctivus per se videtur exstare.
Semel invenitur enuntiatio condicionalis irrealis: Plaut. Bacch.
1048 'Ne ille edepol Ephesi multo mavellem foret, Dum salvos esset,
quam revenisset domum'.
Semel propter enuntiationum conexum logicum efficitur vis quo-
dam modo concessiva: Plaut. Rud. 1261 'Dum praedam habere cen-
seret, interim Praeda ipsus esset: praeda praedam duceret' — Re
spondet coniunctioni adverbium 'interim' — .
Denique uno loco particula haud aliter atque illud 'cum' usur-
patur: Sall. Cat. 7, 6 'se quisque hostem ferire, murum adscendere,
conspici dum tale facinus faceret, properabat'.
Notum est, hunc usum posteris temporibos saepius occurrere.
Reliquum est, ut coniunctionis cum themate teniporis praesentis
usus generalem addam
— 74
Con-
A
C
D
E
F
G
H
J
K,a
K,b
K,c
1
1
C. pr. p. or.
obl.
Naeyius
Plautus
16
4
37
13
7
30
11
1
16
2
1
138
l(E),2(K,a)
Ennius
1
1
1
3
Cato
1
5
2
8
Pacuvius
Caecilius
1
1
1
3
Titius
1
Terentius
6
1
8
6
8
19
11
2
6
67
1(A)
Titinius
1
Turpilius
1
Accius
1
LuciKus
1
Afranius
Novius
1
1
Pomponius
1
1
2
Inc. inc. frg.
1
1
2
Quadrigarius
2
2
Laberius
1
1
Varro
3
3
2
2
4
4
18
Lucretius
5
10
3
18
Catullus
1
1
1
1
4
1
9
Sallustius
1
1
4
12
2
20
C. L L. L
1
1
'
37
20
50
24
21
76
32
5
28
3
3
298
4
■^.-■/'■■:;jri;''-::*.f ^■;^^ ■ ,- *:/ -■■-■■-, ;.■■:■ •-- * --
^Ty^y-iTA*^'.' *
— 75 —
spectum/)
C. imp. p.
or. obl.
C. imp. p.
att.
S. Conii.
p. Indd.
B
I
L
C. imp. p. pr.
p. t. c.
o
oo
32
co
ns
a
h—H
a
DQ
s
i
OQ
s
s
02
1
1
l
1
1(D)
4
48
20
2
1 (B), 4 (I)
75
4
79
138
217;
>
3
3
4
8
12
12
8
20
1
1
1
1
3
3i
-1
ll
1
16
6
2(1)
24
1
25
67
92
1
1;
1
1
1
2
1
1
2
2
3'
1
1
1
1
1
1
1
1
1
2
3|
1(E)
1
1
1
1
2
2
4
1 (K, b)
1
1(1)
1
1
2
2
4;
1
1
1(J)
1
3
10«)
2 (B), 3 (I)
18
1
19
18
37
6
4
1(1)
11
11
18
29
3
3
3
9
12 1
1
1
3 (B), 1 (I)
6
6
20
26!
7
3(B)
10
10
1
11 !
1
3
8
94
50
3
(9 +12=) 21
168
8
176
298
474
Monenda: Adnotationes (1, 2) proxima in pagina leguntur.
— 76 —
Omnino in tabula genera tantum universa quibus commune est
vinculum definite adferenda putavi'). Quominus enim singulas spe-
cies inter se leviter differentes etiam hic distinguerem, obstitit neces-
saria tabulae forma, quae aliter molestior fuisset. Ceterum parti-
culae usus causalis exempla exstant sub A. C. E. F. G. XX, copces-
sivi sub G. L. III, condicionalis (praeter sub B. L.) sub A. D. K.,
a. K., b. XIV, finalis denique sub I. VIII. Accedunt sub B. exempla
XIV proprio sensu temporalia.
1) Tractavi sub A. particulae usum cum ind. puri praesentis, concurrent.
enunt. .
„ „ C. particulae usuni cum ind. puri praesentis, coinciden-
tibus enunt. .
„ „ D. particulae usum cum ind. praesentis tanquam futuri,
concurr. enunt. .
„ „ E. particulae usum cum ind. praesentis tanquam futuri,
coincid. envmt. .
„ „ F. particulae usum cum ind. praesentis bistorici, con-
curr. enunt. .
„ „ G. particulae usum cum ind.' praesentis historici, coin-
cid. enunt. .
„ „ H. particulae usum cum ind. praesentis termioalem.
„ „ J. particulae usum cum ind. imperfecti universum.
„ „ K., a. particulae usum cum ind. futuri, concurr. enunt. .
„ „ K., b. particulae usum cum ind. futuri, coincid. enunt. .
„ „ K., c. particulae usum cum ind. futuri terminalem.
Spectat compendium 'C. pr. p. or. obl.' omnino ad coniunctivum praesen-
tis per orationem ohliquam pro indicativo usurpati. Ipsa in tabula indicatur
littera sub qua exempla huius generis reperiuntur. Similiter significat 'C. imp.
p. or. obl.' et 'C. imp. per. att.' coniunctivum imperfecti quod aut per orati-
onem obliquam aut per attractionem pro indicativo exstat.
Tractavi sub B. particulae usum cum coniunct. praesentis condicionalem.
,, I- „ „ „ „ „ terminalem.
„ „ L. „ „ „ „ imperfecti universum.
Spectat 'C. imp. p. pr. p. t. c' ad coniunctivum imperfecti quod pro prae-
senti per temporum consecutionein invenitur.
2) Exemplum unum Varronianum (De ling. lat. VI, 91), cum ex 'commen-
tario vetere' sit petitum, sub I. ante Plautina (cf. loc.) attuli.
3) Enumeratio sane loconun perfecta est.
,^>".'^.v -^ N ■■5,.; -1,-4.
77 —
De adverbiis 'interea', 'iaterim', 'usque' etc. infra agetur in
capite V. .
His constitutis, ad coniunctionis cum themate temporis perfecti
usum pergamus.
tk-t;.
i *'
. 1
Cap. IV.
De 'dum' coniunctione cum themate temporis
perfecti usurpata.
Rationem quae huic usui cum illo in capite III. tractato inter-
cedit proximo in capite ostendam. Nunc ipsa exempla aggrediamur
nostro more disponenda.
A.
Concnrrunt enuatiationum tempora.
Solus exstat indicativus perfecti historici.
Loci inveniuntur hi: Plaut. Amph. 599 'Ordine omnem rem, ut
quicque actumst, dum apud hostes sedimus, Edissertavit'; Cas. II,
6, 15 'Mihi dum dixi, huic volui'; Epid. 179 'Hercules ego fui, dum
illa mecum fuit'; Mil. 1221 'cum ipso pol sum locuta Placide ipsa,
dum lubitumst mihi, otiose meo arbitratu' — 'ipsa' F Z, 'ipse' B C D;
'dum' B C D, *ut' F Z; 'meo arbitratu' Ribbeckius, 'me arbitrii ut
volui' B, 'meo arbitratu ut volui' reliqui codd.; sed illud 'ut volui'
nimirum glossema est — ; Pseud. 256 'Dedi, dum fuit'; Truc. 217
'Dum fuit, dedit'; 380 'Verum tempestas, vita mea, quondam fuit,
Quom' e. q. s. — sic Schoellius: 'quondam dum vivixi' A, 'memini
quondam' ceteri; sane recte Schoellius 'dum vivixi' pravum esse in-
terpretamentum duxit ad 'quondam' pertinens — ; Heaut. 987 'Dum
istis fuisti solus, dum nulla alia delectatio, Quae propior esset, te
indulgebant tibi dabant'; Hec. 460 'sane hercle homo voluptati ob-
■y'. .■x*^V;:
- 79 -
sequens Fuit, dum vixit'; 461 'vixit, dum vixit, bene'; 594 *Dum
aetatis tempus tulit, perfuncta satis sum'; 837 'Ego, dum illo lici-
tumst, usa sum benigno et lepido et comi'; Varr. Men. Papia Papae
XIIII (10) Biich. ^dum vixit, promiscas avis mei in chortibus pavit';
Catull. LXVI, 77 'Quicum ego, dum virgo curis fuit omnibus expers,
Unguenti Syrii milia multa tibi'; Sall. lug. 14, 10 'Dum Carthagi-
nienses incolumes fuere, iure omnia saeva patiebamur'.
Corroboratur 'dum' adverbio 'quidem'.
Plaut. Merc. 373 'Usquen valuisti? perpetuo recte, dum quidem
illic fui'. •
Coniunctioni respondent haec adverbia vel locutiones adverbiales.
'Anno': Plaut. Truc. 393 'uxor sibi Me habebat anno, dum
hic fuit'.
Tarumper': Plaut. Amph. 638 Voluptas Parumper datast, dum
viri mei fuit mi potestas videndi Noctem unam modo'.
Terpetuo': cf. supra Merc. 373.
'Ad illut usque': Plaut. Most. 134 'Nam ego ad illut frugi
usque et probus fui, In fabrorum potestate dum fui'.
His locis vis latet camalis: Plaut. Capt. 925 ^ex miseriis pluri-
mis me exemerunt Quas , dum te carendum hic fuit, sustentabam' —
sic Acidalius: codd. praebent 'Quae adhuc te carens hic fui' — ; Ter.
And. 188 'Dum tempus ad eam rem tulit, sivi, animum ut expleret
suom'; 443 'dum licitumst ei dumque aetas tulit, Amavit'.
B.
Coinoidunt ennntiationum tempora.
Solus exstat indicativus perfecti.
Exempla perfecti historici haec sunt: Plaut. Mil. 410 'Dum te
fidelem facere ero voluisti, absumptus paene'; 506 'meas confregisti
- 80 -
imbrices et tegulas, Ibi dum condignam te sectatus simiam' — 'sec-
tatus' (sectaf C) B C D, 'sectaris' F Z et Servius ad Georg. IV, 296;
'sectarus' Ribbeckius: cum Brixio {cf. quae dixit ad locum) 'sectatus'
retinendum esse putavi — ; Stich. 630 'Dum parasitus mi atque
fratri fuisti, rem confregimus'; Ter. And. 832 'incepi, dum res
tetulit'.
Vis sentitur catisalis: Varr. De ling. lat. VII, 82 'imitari dum
voluit Euripiden et ponere hvfiov, est lapsus'; Rer. rust. II, praef. 2
'quod dum servavenint institutum, utrumque sunt consecuti, ut' e. q. s. .
Semel, ni fallor, exstat perfectum praesens: Turp. v. 173 R.
'Dum ego conixi somno, hic sibi prospexit vigilans virginem'.
c.
Constituit enuntiatio subiuncta enuntiationis primariae terminum').
1.
■ Exstat indicativui) perfecti Iiistorici.
Exempla sunt: Sall. Hist. I, 10 (Dietsch.) 'Nam iniuriae valido-
rum domi fuere iam inde a principio neque amplius quam re-
gibus exactis, dum metus a Tarquiaio et bellum grave cum Etruria
positum est, aequo et modesto iure agitatum'.
Corroboratur *dum' adverbio 'usque'.
CatuU. XLIV , 14 'Hic me gravedo frigida et frequens tussis
Quassavit, usque dum in tuum sinum fugi*.
Coniunctioni respondent adverbia 'usque adeo'.
C. Semp. Gracch. frgm. 6 (Meyer. Orat. Rom. Fragm., p. 236)
'struppis, quibus lectica deligata erat, usque adeo verberari iussit,
dum animam efflavit'.
1) Originem huius usus omnino sub H. (cap. III.) explanavi.
*?-TK?^''i*-^ . . .-<■ ■
- 81 -
Semel exstat coniunctivus plusquamperfecti per orationem obli-
quam pro indicativo perfecti: Plaut. Merc. 78 'se Navem
Parasse et ea se mercis vectatum undique ♦******♦♦ * *^ Adeo
dum, quae tum haberet, peperisset bona' — corroboratur Mum' ad-
verbio *adeo' — .
2.
' ■*
Exstat iudicatiTus fntari exacti.
Corroboratur 'dum' bis adverbiis.
'Usque adeo': Cat. De agr. cult. LVI 'conpeditis per hiemem
panis P. IIII (dato). ubi vineam fodere coeperint, panis P. V, usque
adeo dum ficos esse coeperint'.
'Usque': Cat. De agr. cult. CX 'si denjptus erit odor deterior^
id optime; si non, saepius facito, usque dum odorem malum demr
pseris'; CXII, 3 Hum acina de uvis miscellis decarpito de scopione,
in idem dolium, usque dum impleveris, manu conprimito acina', \
. ■ ■ i 1
Coniunctioni respondent haec adverbia. !
■ ; " ■ i
'Saepius': cf. supra Cat. De agr. cult. CX . ; j
I-
'Usque': Plaut. Pers. 82 'Usque ero domi, dum excoxero lenonl
malam rem magnam'. i
Usus 'dum' coniunctionis et cum themate temporis perfedi et
totitis coniunctionalis appono ,
- ■-•;--'V/rV ■
- 82 -
Conspectum/)
1
A
B
C,l
C,2
Coni. plusq.
p. or.
obl. pro ind.
a
1
CQ
Sum. U8. c.
them. temp.
praes.
Sum. Summ.
Sum. Indicc.
o
o
a
m
Naevius
1
1
1
1
Plautus
11
3
1
1(C,1)
16
217
233
163
80
Ennius
3
3
3
Cato
3
3
20
23
11
12
Pacuvius
1
1
1
Caecilius
3
3
3
Titius
1
1
1
Terentius
7
1
8
92
100
75
25
Titinius
1
1
1
Turpilius
1
1
1
2
2
Accius
2
2
3
1
1
1
1
Lncilius
—
3
2
Gracchus
1
1
1
Afiranius
1
1
1
Novius
1
1
1
Pomponius
3
3
2
1
Inc. inc. frg.
4
4
2
->
Quadrigarius
4
4
2
2
Laberius
. 1
1
l
19
Varro
1
2
3
37
40
21
Lucretius
2
29
29
18
11
Catullus
1
1
12
14
11
3
Sallustius
1
1
2
26
28
22
6
C. L L. I.
11
11
1
10
21
7
3 i
4
1
36
474
510
333
177
1) Qualia quidem exempla sub A. B. etc. tractata sint, cum ipsum caput
sit brevissimum, hic rursus indicare nolui. Ceterum usus particulae causalis
exempla ezstant sub A. III.
^'aSESJW, :\ ;-:7'iy^5^tW^'VT '
- 83 -
■ Horum locorum, ubi emmtiatio tantum suhiuncta legitur, omnino
rationem non habui: Plaut. frg. inc. 71 (Bothe.), ('valde dubiosum',
Winter., p. 81); Enn. Ann. 472; 486; Sat. 2; Cat. Inc. lib. rel. 17
(Jordan.); Caec. v. 275 R.; Lucil. Lach. 996; Nov. v. 19 R.; Laber.
V. 57 R.; Varr. Men. nEPI ES^rSlFHZ V (6) Buch.; Sisenna frg.
116 (Peter.); Sall. Hist. inc. lib. rel. 96 (Dietsch.).
6*
■w
Cap. V.
De universa particulae constructione.
Opusculo satis operoso, quantum ad locos attinet laudandos,' ad
finem^) tandem perducto, certe operae pretium erit, generalem quandam
doctrinam, antequam ad umbilicos omnino perveniamus, e tanto exem-
plorum acervo eruere conari.
Primum quidem relationem illius cum themate praesentis usus
ad hunc cum themate pcrfedi curiosius scrutemur. Etenim numeri
quos supra in tabula descripsi (CCCCLXXIIII, XXXVI) praeceptum
aliquod, ni fallor, grammaticum nobis dabimt attente animadver-
tentibus.
Dicam quod sentio. Particulam propter naturam eius, quantum
ad pracsentis thema attinet, expletivam^) vel, ut verbum fingam, com-
plementariam primum, licet in temporibus satis remotis, cum hoc
themate tantum usurpatam esse opinor.
Quae quidem me in hanc sententiam trahunt haec sunt: notat
in iis quae laudavi exemplis 'dum' cum indicativo praesentis, quo in
tempore scilicet illa thematis praesentis durandi notio imprimis
eminet, non solum ipsum praesens (III. A., C.) sed quodam modo
etiam futurum (III. D., E.) et perfectum (historicum^) (III. F., G.),
Qui usus in nulla alia, ni fallor, particula pariter numerosi occur-
1) Restat illud 'dumtaxat' quod in appendice excutiam.
2) Cf. quae dixi initio capitis III.
3) Cf. Kluge. 1. c, p. 76; cuius tamen anoQiav tota hac quaestionis ex-
planatione solvere pro viribus conatus sum.
irff:''^:?^^-:^^- ■ ■■■■■■■ ■■- ■'■.'■■ ■ -■•.■■ ■ ' '■ ■ -'1 ,-'*•/■' "*f>
- 85 —
runt. Videtur enim 'dum' eum indicativo praesentis amore quodam
coniunctum paene omms temporis rationes ita exprimere olim esse
conatum, et hoc inceptum suum 'antiquissimis temporibus' re vera
peregisse. Sane exstat, et tunc quoque exstabat, particula cum in-
dicativo imperfecti (III. J.) et futuri (III. K., a., b., c), ambobus
tamen ad praesentis thema referendis. Nec aliter quantum ad thema
attinet, usus cum coniunctivo praesentis (III. B., I.) et imperfecti
(III. L.) se habent. Huc, id est ad praesmtis thema, omnino respi-
ciunt, ut iam dixi, loci ex CCCCCX CCCCLXXIV.
Thema quidem perfccti solum praebent (IV, A., B., C.) loci ex
CCCCCX XXXVL
Mihi igitur hanc exemplorum tam abnormem condicionem repu-
tanti particula nostra illi cum themate perfecti societati quasi vi et
armis ita repugnasse videtur, ut necessitate quadam logica impulsus
in hanc quam dixi opinionem venerim, primum illam cum themate
solo praesentis, postea demum cum themate perfecti esse usurpatam.
Nec tamen usum cum temporibus perfectis etiam ad parataxin et
correlationem referendum esse, negare velim.
Neminem scilicet in opusculo perlegendo hoc fallere potuit,
adverbia illa quae in enuntiatione subiuncta 'dum' coniunctionem
corroborant et haec quae in primaria ei respondent tamquam de
industria per se semper allata esse. Quae quidem haud sine causa,
ut opinor, eminere volui. Nam indicant mirum quantum usus par-
ticulae coniunctionalis universam e correlatione^) originem, qua de
re, ut maximi momenti, omnem dubitationem argumentis tollendam
esse existumo.
1) Praecessit sane parataxis correlationi, sed haec quasi pro fundamento
totius constructionis, ut in capite II. ostendi, habenda est.
— 86 -
lam correlationis fonna primitiva et necessaria locutio illa fuit
'dum dum', in qua particula prior vim relativam, altera
demonstrativam habet. Hanc relationem correlativam usu confir-
matam mox cupido priscis Latinis incessit etiam Iticidiorem reddendi,
captantibus, ut mos est hominum incultiorum, praeter omnia per-
spicuitatem. Itaque utrique particulae et relativae et demonstrativae
praeterea addiderunt adverbia correlativa, ut vocularum omnium
generum quasi acervatio fieret; nec cum *dum' demonstrativo propter
iterationem ('dum dum*) cultioribus auribus iniucundam atque
molestam omisso haec adverbia interierunt, sed cum nostri ad rem
grammaticam magno fructu superstitia priscam coniunctionis con-
structionem in omne tempus testificantur.
Quae autem adverbia in correlativa per eminentiam divisi et
correlativa simplicia, quorum altera in utraque*) enuntiatione usur-
pari possunt, altera (praeter 'cotidie' et 'semper') nonnisi in primaria,
Correlativa illa per eminentiam haec sunt: 'adeo', 'interea', *in-
terim', *nunc', tantisper', 'usque'.
Adverbium quidem 'adeo' solum occurrit, ubi coniunctio sensum
praebet limitivum. Exstat in emmtiatione subiuncta his locis: H.^)
Plaut. Merc. 657; IV. C, 1 Plaut. Merc. 78: in primaria hoc loco:
H. Ter. Phor. 737. Similiter usurpatur, 'adeo (usque'), sed in enun-
tiatione tantum subiuncta: H. Plaut. Asin. 328; K., c. Plaut. Amph.
472. De 'usque (adeo') infra dicam. Vertimus ^adeo dum' 'so lange
bis', *adeo usque dum' 'so lange immer bis'.
Legitur adverbium 'interea' in enuntiatione subiuncta his locis:
B. Plaut. Most. 71; E. Plaut. Merc. 778; G. Ter. Phor. 91: in pri-
maria his: E. Plaut. Asin. 914, Inc. inc. fab. v. 170 R. (Fragm.
Trag.); G. Plaut. Amph. 1098, Ter. Eun. 255, 592, Heaut. 242, 257,
Varr. Men. Endym. III (6) Buch.; H. Ter. Ad. 785, Eun. 894, Heaut.
833, Varr. Rer. rust. I, 2, 2.
1) Nec aliter eadem adverbia in ambobus enuntiationibus occurrunt in
exemplis his Theodiscis: 'Man mummelt so lang von einem Ding biss es aus-
bricht,' Agricola 459. Daselbst auch: 'biss so lang es ausbricht'. (Vemaleken.
1. c. n, p. 377.)
2) Spectant litterae, uisi addito capitis uumero, omnes ad caput III.
a
^g^.:^^;cr;.;j.7^;v7;:- ■•■r^/>'-. r •. ;';'*^;^^;-; X''^^- '
87 -
^i*;*''
j^; Exstat 'interea (usque') in enuntiatione primaria K., a. Ter.
V. Heaut. 138.
Invenitur adverbium 'interim' in enuntiatione subivmcta his locis:
G. Ter. Eun. 842, Pomp. v. 189 R.: in primaria his: G. Plaut. Mil.
1271, Rud. 37 (prol.), Stich. 367, Trin. 30; I. Plaut. Trin. 757,
Truc. 715; K., b. Plaut. Men. 214; L. Plaut. Rud. 1261.
Occurrit adverbium 'nunc' in enuntiatione subiimcta his locis:
A. Plaut. Amph. 980, Truc. 713; D. Plaut. Most. 20, 217, Poen.
42, 43: his autem in primaria: Jf. Ter. Ad. 108; D. Ter. And. 597;
1. Plaut. Pseud. 1234; K., a. Plaut. Amph. 95.
Exstat adverbium 'tantisper' in enuntiatione subiuncta: A. Plaut.
Truc. 11 (prol.); I. Plaut. Rud. 1190; K., a. Plaut. Cas. II., 8, 50:
in primaria: A. Plaut. Men. 194, Ter. Heaut. 147; B. Cat. Inc. lib.
rel. 3 (Jordan.); D. Ter. Ad. 70; H. Plaut. Most. 683; K., a. Ter.
Heaut. 106.
Adverbium 'usque' quod sensum praebet temporalem fere 'all'
die weil', velut in hoc loco Vergiliano (Ecl. IX, 64), 'cantantes
licet usque, minus via laedit, eamus', in enuntiatione subiuncta exstat
, his locis: A. Plaut. Truc. 322; F. Men. 105; H. Plaut. Asin. 328
Cadeo usque'), Catull. LXI, 161; I. Cat. De agr. cult. CLX (bis);
K., a. Plaut. Men. 728, Cat. De agr. cult. XXX (bis), Ter. Heaut.
136; K., c. Plaut. Amph. 472 ('adeo usque'), Cat. De agr. cult. XXII,
2, Varr. Rer. rust. III, 9, 3; IV. C, 1. Catull. XLIV, 14; IV. C, 2.
Cat. De agr. cult. CX, CXII, 3; in primaria: A. Plaut. Truc. 104;
B. Ter. Phor. 1030; F. Ter. Heaut. 983; I. Cat. De agr. cult. CVII,
2; K, a. Ter. Heaut. 138 ('interea usque'); IV. C, 2. Plaut. Pers. 52.
Exstat 'ad illut usque' in enuntiatione primaria IV. A.
Plaut. Most. 133.
Invenitur 'usque adeo' in enuntiatione subiuncta: IV. C, 2.
Cat. De agr. cult. LVI: in primaria: B. Ter. Eun. 741; H. Lucr.
IV, 1114^1- Cat. De agr. cult. LXXXXV, 1; IV. C, 1. C Gracch.
frg. 6 (Meyer., p. 236).
^??^r
- 88 -
Adverbiorum autem ad relationem correlativam declarandam
coacervatorum specimen dat luculentum hic locus Terentianus (Heaut.
136 sqq.), cui Vlum' addidi demonstrativum , scilicet non ut textum
emendarem, sed ut pristinae condicionis exemplar praeberem: 'nam
usqiie dum ille vitam illam colet Inopem carens patria ob meas
iniurias, Interea usqtie (dum) illi de me supplicium dabo'.
Occurrit quidem adverbium 'adeo'*) in enuntiatione subiuncta
quinquies, in primaria etiam quinquies, adverbium 'interea' in sub-
iuncta ter, ia primaria terdecies, adverbium 'interim' in subiuncta his,
in primaria octies, adverbium 'nunc' in subiuncta sexics, in primaria
quater, adverbium 'tantisper' in subiuncta ter, in primaria sexies, ad-
verbium 'usque' in subiuncta septies decies, in primaria undecies.
Omnino exstant haec adverbia per eminentiam correlativa in
enuntiatione subiuncta sexies et tricies, in primaria septies et quadragies.
Correlativa simplicia in adverbialia divisi et nominalia, quoxjim
primum adverbialia adferam. Occurrunt praeter 'cotidie' et 'semper'
nonnisi in enuntiatione primaria.
Invenitur adverbium 'adhuc' semel, F Sall. Hist. I, 41, 6; *ad-
modum' semel, I. Cat. De agr. cult. CLVI, 2; 'adsiduo' semel, K., a.
Plaut. Mil. 50; 'aliquantisper' semel, D. Plaut. Pseud. 571; 'atque'
uotione 'plotzlich' (cf. Ribbeck. Beitr., p. 22) semel, G. Plaut. Bacch.
^79; 'cotidie' (in enimtiatione subiuncta) his, B. Plaut. Men. 90,
K,, a. Cat. De agr. cult. CXL; 'dudum' semel, F. Ter. Heaut. 983;
'iam dudum' bis, I. Varr. Rer. rust. I, 51, F. Plaut. Cas. II, 6, 15;
'etiam atque etiam' semel, D. Ter. Eun. 56; 'iam' his, G. Plaut.
Pseud. 1279, H. Plaut. Men. 329; 'ibei' (sensu temporali) semel, F.
Enn. Ann. 261; 'ilico' fer, B. Plaut. Capt. 608, H. Plaut. Rud. 878,1.
Plaut. Rud. 328; 'interdum' semel, C. Lucr. V, 1099; 'longe' (sensu
temporali) semel, Varr. Rer. rust. II, 1, 5; *modo' his, C. Caec. v.
108 R. notione 'nur, G. Plaut. Epid. 650 notione *eben'; *nnm-
quam' quinquies, B. Plaut. Men. 92, K., a. Plaut. Pseud. 339,
507, Truc. 440, Ter. Ad. 157; 'parumper' his, H. Ter. And. 714,
1) 'Adeo usque', 'interea usque', 'usque adeo' in eorum elementa resolvi
ad uumerauduiu.
?^f^**7^^'"" * ^^^•- j^v: - ■'^v . ■ ' ■.'■ :''X" ' ''^- -P ■'T-^\<ry-f^
- 89 —
IV. A. Plaut. Amph. 638; 'paulisper' ter, D. Plaut. Mil. 196, Rud.
1036, I. Plaut. Amph. 696; 'perpetuo' semel, IV. A. Plaut. Merc.
373; 'plerumque' semel, I. Ter. Phor. 90; 'porro' his, B. Ter. Hec.
634, D. Plaut. Bacch. 1006; 'proin' his, D. Ter. Euu. 56, E. Inc.
inc. fab. V. 29 E. (Fragm. Trag.); 'saepe' semel , B, Cat. De agr. cult.
V, 4; 'saepius' his, C. Varr. Men. Agatho VII (4) Buch., IV. C, 2.
Cat. De agr. cult. CX; 'semper' in enuntiatione subiuncta semel, B.
Plaut. Curc. 664, in primaria his, B. Plaut. Asin. 166, Ter. Eun.
951; Hantum modo' semel, F. Sall. lug. 53, 3; 'tamen' semd, C.
Lucr. III, 593. 'tum' semel, E. Ter. Phorm. 549.
Omnino exstant haec correlativa simplicia adverbialia in enim-
tiatione subiuncta ('cotidie', 'semper'} ter, in primaria ter et q%ia-
dragies.
Correlativa simplicia nomiualia haec inveni: 'Anno' semel, IV. A.
Plaut. Truc. 393; 'biduum aut triduum' semel, I. Varr. Rer, rust. II,
2, 15; 'totum diem' semel, F. Ter. Hec. 800; 'aliquot dies' quin-
quies, D. Plaut. Poen. 1421, H. Plaut. Curc. 241, Mil. 582, Ter.
And. 328, I. Cat. Orig. V frg. 1, 1 (Jordan,); 'hos dies multos' se-
mel, F. Plaut. Men. 104; 'paucos dies' semd, F, Sall, Cat. 36, 1;
'amplius horam' semel, F. Catull, XCIX, 3; 'ad illut') (usque')
semel, IV, A. Plaut, Most. 133; 'hac nocte' semel, G, Ter, Heaut,
491; Hriduom hoc' ter, H. Plaut. Truc, 874, Ter. Phor. 513, I.
Plaut. Asin, 428.
Omnino exstant haec correlativa simplicia nominalia in enun-
tiatione primaria sexies decics.
Invenitur correlativa omnium generum in enuntiatione subiimcta
novies et trides, in primaria centies sexies.
Adverbia denique 'modo'*), 'quidem', 'equidem', quae in enun-
tiatione subiuncta coniunctionem corroborant, vis tamen correlativae
1) Hanc locutionem correlativam quamquam pronominalem brevitatis causa
hic laudavi.
2) Duo adverbii exempla quae supra inter correlativa simplicia adverbialia
attuli longe alia suut.
■■^.;<^vs*^^~y^^'-^\:
- 90 -
fere uihil habeut hic adferam. ' Occurrit 'modo' his locis: B. Plaut.
Amph. 644, Aul. 239, Epid. 270, Mil. 254, 784, Ter. Eun. 320, IJeaut.
466, 641, Afran. v. 409 R., Varr. Men. Marcipor XVII (7) Buch.,
Rer. rust. III, 17, 9, Lucr. III, 410, IV, 631; I. Plaut. Asin. 935.
luvenitur 'quidem': B. Plaut. Aul. 211, Curc. 704, Merc. 424, Pers.
657, Stich. 687, Trin. 58; D. Plaut. Asin. 463; K., a. Plaut. Asin.
870, Bacch. 226, Pseud. 507; IV. A. Plaut. Merc. 373; 'equidem' hoc
uno: B. Plaut. Stich. 554.
Omnino exstat cum coniunctione 'modo' quaterdcdes, 'quidem'
undecies, 'equidem' seniel.
Sed propero ad fiuem. Nam, ut de libello valde pedestri Ver-
gilianum illud laudem,
'immensum spatiis confecimus aeqnor,
Et iam tempus equum fumantia solvere colla\
Ergo particulae historiae summam quam brevissimam pro-
ponemus.
Primum quidem, si coniectura uti licet, Mum' exstabat adver-
bium simplex locale demonstrativum, ex qua siguificatione orta est
adverbii vis temporalis. Hoc adverbium, sive locale sive temporale,
verborum duorum inter se logice conexorum^) utrique accedebat in
parataxij ut fieret haec locutio *dum dum'. Quae tamen hoc
tempore nonnisi cum themate praesentis occurrere solebat, additis
utrique particulae compluribus adverbiis confirmativis. Deinde in
hanc condicionem perfecti quoque thema se insinuavit, quo facto par-
ticula cursus modalis primam iam partem confecerat. Hanc parataxeos
1) De usu scilicet 'bald — bald' semper demonstrativo non loquor.
V,. ■■, ■.. . -■■- '_. ..V, ..rv-.' . -..—■.. . . ; .^,
— 91 -
condicionem gradatim, nec mutata locutionis forma, proxime secuta
est correlatio illa, cuius tria exempla cogere potuimus. Ex qua,
amissa particula secunda, i. e. ea quae vim detnonstrativam conser-
varat, processit denique ipsa hypotaxis, retentis tamen et in enun-
tiatione subiuncta et in primaria haud raro adverbiis illis confirma-
tivis. Usurpatur nimirum in hypotaxi 'dum' coniunctio praesertim
cum themate praesentis, eiusque natura varia in hoc apparet, quod
sensum praebet non solum plane temporalem, sed etiam camalem,
condicionalem, concessivam, finalem.
Pristina autem vis adverbialis temporalis, quamquam per se non-
nisi apud priscos scriptores occurrit, in 'nondum', 'agedum' etc. sem-
per in lingua Latina perduravit.
(■K.
■Vrrr-l^^-^iSl^pi-
Appendix.
De adverbio ^dnmtaxat'.
Hoc adverbium, quoniam supra in capite I. sub usu adverbiali
bene tractari non potuit, hic seorsum indagare mihi visum est.
Originem enim, si ultimam spectas, trahit ex Mum' particula
iam coniumtione facta et verbo 'taxare'. Fuit igitur 'dum. . . .taxat'
— nam sic olim scribebatur — enuntiatio subiuncta, quae quemad-
modum in unum coacta adverbium purum putum exstiterit, edisse-;
rere conabor.
Scilicet haec locutio rn legibus') tantum principio usurpabatur
tertiaque in verbo 'taxat' persona ita facile explanari potest, quod
semper in earum praeceptis haec persona, praesertim singularis,
occurrit, numquam altera*). Totius autem in vim adverbialem mu-
tationis ratio exemplis melius declarabitur.
Primum quidem locum ex lege Silia^) aflferro ante annum A.
V. C. DL. lata, quem cum Mommseno (C. I. L. I, p. 48) ita scripsi:
*Si quis magistratus adversus h. 1.*) d. m. pondera modiosque vasa-
que publica modica minora maiorave faxit iussitve^) fieri, dolumve
adduit, quo^) ea fiant, eum qui') volet magistratus multare**), dum
1) Vel in locutionibus negotiatoriis.
2) Cf. R. Schoell. Legis duod. tab. rel., p. 76 et eundem apud Graecos
usum in lege Gortynia nuper reperta.
3) Cf. Fest., p. 246 M.; Lange. Rom. Alterth. IL =>, p. 670.
4) Cod. 'hac'.
6) Cod. 'iussit vere'.
6) Cod. 'que', non *quod'.
7) Cod. 'quis'.
8) Cod. 'multaretur'.
■■',:■'.•■ ',.;. • ■ ■^^"«,'\'"P,: < :^v -., ;• ' .' -. ■— > ■■"-■v ■."
— 93 -
minore parti familias taxat, liceto'. Praebent haec verba locutionis
Mum . . r . . taxat' condicionis pristinae specimen luculentum. Quam-
vis enim forsitan vis adverbialis etiam hic subaudienda sit, tamen
exempli causa sic verto: 'denselben darf jeder Magistrat, der es
will, strafen, wahrend er (die Sache) abschatzt (vel 'indem er
es genau nimmt'), um den kleineren Theil seines Eigenthums'.
Quod quidem dico, ut clarius appareat, verba sic constituenda: 'eum
quis volet magistratus multare, dum taxat, minore parti familias
(multare) liceto'. Pendent scilicet verba *minore parti' ex verbo
'multare' supplendo. Est igitur 'taxat' praesens indicativi ad futu-
rum plus minus hic spectans, concurruntque actiones verborum 'taxat'
et ('multare) liceto', ut verbo Vahrend' re vera notionem 'so lange'
exprimamus. Habet denique coniunctio 'dum' vim leviter condicio-
nalem, quod verbo 'indem' indicavi.
Haec autem omnia re vera eo redeunt, ut verba 'dum .... taxat',
si sensum respicias, vim adverhialem hic praebeant 'genau genopmen*
vel *nur', id est 'nicht mehr als das rechte Mass'. Nec tamen
adverbii orixfo sine dubio coniunctionalis neglegenda est.
Eandem significationem, id est 'nur', ostendit hoc exemplum
alteri simillimum: C. I. L. I, 197, 12 'Sei quis mag(istratus) multam
inrogare volet, quei volet, dum minoris partus familias taxat, liceto'
— verba ^quei .... minoris' recte sine dubio restituit Mommsenus — .
Sic vertimus, cum verba 'minoris partus' ex verbis 'multam (inro-
gare') supplendis pendeant: 'wenn ein Magistrat eine Strafe aufer-
legen will, so soll es ihm erlaubt sein wem er will, jedoch nur den
kleineren Theil des Eigenthums'.
His quidem locis utrum 'dum .... taxat' pro emmtiatione sub-
iuncta an adverbio tantum re vera habendum sit, in dubio relinquo.
Pristina vero, ut iam dixi, adverbii condicio eiusque origo in iis clare
apparet.
Quoniam autem sensiis in locutione omnino adverbialis homines
sibi conscii facti erant, verbis iuxta compositis sic illam scribere con-
suescebant: Mum taxat'. Est haec quasi secunda eius condicio et
quidem sine dubio adverbialis cuius haec exstant exempla^): C. I. L.
1) Significat kic quoque adverbium 'nur'.
■a.'i:t:r
■V.
'??' . ■ , ' :» ■ V ".•■ . ■' ;;■■" ^ ■• '■ ''^Q'}^r^*:::?''i'i l^
- 94 -
I, 198, XXXIII 'queive eiits, quoiiis ex h(ace) l(ege) nomen delatum erit,
causam deicet dum taxat unum, . . .' — verba 'qneive . . . c' supplevit
Mommsenus. Vertimus, cum verba Hestimonium dicere ne liceto'
vel similia intellegenda sint iis quae descripsi praemissa: 'Es darf
nicht Zeugnis ablegen .... oder der welcher die Vertheidigiuig des-
jenigen, dessen Namen nach diesem Gesetz angezeigt wird, nur einmal
fuhren wird'. Conferendum est cum insolito adverbio *unum' ('ein-
mal') 'noenum' ('ne unum') — ; ibid. XXXIV 'Is quei petet sei quos
ad testimonium deicendum evocarii secumve duxerit dum taxat homines
IIL' — verba '/s .... evocari — ' restituit Mommsenus — ; C. I. L.
I, 200, XXXVIII 'inde alternos duw taxat quatemos is qttei petet et is
tinde petettir, quos volent, reiciant facito' — verba *-w .... facito' re-
stituit idem vir doctus — .
Exempla ex scriptoribus ^) petita quae significationem 'nur' prae-
bent haec sunt: Cat. De agr. cult. XXI, 5 'cupam qui concinnet et
modiolos qui indat et plumbet, operas fabri dumtaxat H S VIII', e. q. s.;
XLVIII, 1 'Vineam veterem si in alium locum transferre voles, dum-
taxat bracchium crassam licebit' ; Lucil. 507 L. 'et horae Dimidio et
tribu' confectis dumtaxat eandem Ad quartam'; Varr. Men. Modius
XIIII (16) Biich. 'quibus mota voluptate cum edunt, dumtaxat gula
gaudet' ; Rer. rust. I, 40, 6 'in quamcumque arborem inseras, si eiusdem
generis est, dumtaxat ut sit utraque malus, ita inserere oportet' e. q. s.;
II, 1, 2 'Ego vero, inquam, dicam dumtaxat quod est historicon';
III, 3, 6 Trimus enim ille gradus anticus maiorum nostrum erat, in
quo essent aviaria duo dumtaxat'; 3, 9 'In tertia parti quis habebat
piscinam nisi dulcem et in ea dumtaxat squalos et mugiles pisces'?;
Lucr. II, 931 'Quod si forte aliquis dicet, dumtaxat oriri Posse ex
non sensu sensus mutabilitate, Aut' e. q. s. — vertimus: 'Wenn aber
Jemand behauptet, es konne Gefiihle aus Gefiihllosem entstehen nur
durch eine (innere) Veranderung (zu der das Atom befahigt ware),
oder' etc. — ; III, 377 'Tum (elementa animai) numero quoque con-
cedunt et rara per artus Dissita simt dumtaxat, ut hoc promittere
possis'.
Cum autem adverbium *dumtaxat' vim habeat 'genau genommen',
non est, quod hoc etiam 'mindestens' significare miremur, id est
1) Hanc fonnam cuin grammatici posteriores ut totum aliquod contem-
plentur, originem eius coniunctionalem prorsus ignorant. Cf. Priscian. (Keil. 1. c,
p. 78): 'In t 'sat' pro 'satis' et 'dumtaxat' quod ab adwcrfeio componitur et verbo'.
;.;*^. .-.' .' •.vi.i».'*-*,.;.--! :.
.•fief^;«;,-s;.;>t;-.5.^p^qj^7^«»"'/^->
'['■■■': ' ■ ■ ' ^- 95 -
*nicht weniger als das recHte Mass'. Quam quidem notionem per-
bene illustrat hic locus (Alf. Varus l)ig. L, 16, 202): 'Cum in testa-
mento scriptum esset, ut heres in funere aut in monumento 'dum-
taxat aureas centum' consumeret, non licet minus consumere: si am-
plius vellet, licet', e. q. s. . Hanc significationem exhibet apud priscos
scriptores unus tantum locus: Plaut. Truc- 445 'lubebo ad istam
quinque deferri minas, Praeterea una obsonari dumtaxat mina'.
Restat unum exemplum, praebente adverbio notionem 'insofem
als''), quae illi 'nur' simillima est: Lucr. II, 123 'Conicere ut possis
ex hoc, primordia rerum Quale s\i in magno iactari semper inani,
Dumtaxat rerum magnarum parva potest res Exemplum dare' e. q. s.
Denique animadvertendum est, hoc adverbium praesertim exstare
apud iuris peritos, quae res eius ex legali usu originem videtur
enuntiare.
Omnino invenitur apud priscos scriptores 'dumtaxat' notione
'nur' quindecics. Pertinent ad leges exempla quinquc, ad Catonem
diio, ad Lucilium unim, ad Lucretium duo, ad Varronem quinque.
Semel habet Plautus significationem 'mindestens'.
Semel legitur apud Lucretium vis 'insofern als'.
Locorum summa est XVII.
1) Consentiunt de hoc loco viri docti fere omnes.
,. :"v- ■ 'iv '^'^ ■■■■'■ ■•■■•'^^i^->'.' •
^••^" 'o^:--' ■>• "^' :; ■ .o)i .•■\'V1TA. '^ ' ■•• -^ •••:;■;::{.:« ^!-^! ^
%:■ Natus sum Georgius Mof^ Richardson Non. lul. a. MDGCCLIX
/■'l- in •vico Civitatis Rerum Publicarum Foederatarum Massachusettensis
.t_ cui nomen Framihgham est, patre Carolo, matre Helena e gente Hay-
?•; \, /ward, quorum patrem lugeo ante hos octo annos vita defimctum,
, .^ ^ raaitrem adhuc vivere cotidie gaudeo.
Primis litterarum linguaeque Latinae elementis in vico meo in-
structusj annorum undecim puer a. h. s. LXXI scholae nomine St.
Mark's SijJiool in vico Southborough positae erudiendus traditus sum,
/ \ ubi per duos annos linguis Graecae et Latinae ceterisque bonaruiA
i artium rudimentis tirunculus me applicavi. Tum per annos etiam
i duos linguis Theodiscae et Francogallicae in Europa dedi operam,
;,. '^ unde in patriam reversus, cum Exoniae in Civitate New Hampshire
t, in schola quae vocatur The Phillips Exeter Acadenjy ad linguas
^ Graecam et Latinam etc. iterum me contulissem, a. h. s. LXXVIII
■^ in numerum civium CoUegii Harvardiani quod est Cantabrigiae in
\ ■ Civitate Massachusettensi receptus sum. Ibi per annos quattuor ar-
^ tibus liberalibus, imprimis linguis antiquis, deditus audivi professores
^.- ill. Child, Goodwin, Greenough, Hedge, Lane, Laughlin, Macvane,
i ^-P' . Norton, Palmer, Smith, J. W. White, et cursu academico peracto
''* a. h. s. LXXXII ad gradum Baccalaurei in Artibus admissus sum.
Eiusdem anni auctumno, cum in Germaniam philologiae quasi
' sedem transissem, civibus Universitatis lenensis ascriptus hic per
unum semestre studiis m^is operam navavi. Deinde vere a'. h. s.
LXXXIII .Berolinum, aucttiinno Lipsiam transmigravi. Per haec
octo semestria in philologiae praesertim studia incubui, et audivi
professores ill. Amdt, E. Curtius, G. Curtius, Delbriick, Eucken,
Gaedechens, Goetz, Heinze, Hildebrand, Htibner, Kirchhoff, Lange,
Lipsius, E. Meyer, Ribbeck, M. Schmidt, Techmer, Wattenbach.
Praeterea Ribbeckius benigne mihi permisit, ut societati suae phi-
lologae per duo semestria sodalis interessem ordinarius.
Quibus omnibus viris clarissimis, studiorum meorum fautoribus
atque adiutoribus, imprimis Georgio Martino Lane et loanni Williams
White Cantabrigiensibus, Georgio Goetzio lenensi, Ottoni Ribbeckio
^ Lipsiensi gratias ago atque semper habebo quam maximas.
i;^
'!■■»'■,
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11